Doğal Taşlar

Mineral

Kükürt

SSulfur

Yanardağ bacalarının çevresinde parlak sarı kristaller hâlinde biriken, mavi alevle yanan hafif ve yumuşak element.

Diğer adları: Nabit kükürt (doğal kükürt)

  • Endüstriyel
  • Türkiye’de önemli
Fotoğraf: Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kükürt, doğada saf hâlde bulunabilen parlak sarı bir elementtir. Çoğunlukla yanardağların gaz çıkardığı deliklerin çevresinde ve bazı tuz ile jips katmanlarının içinde oluşur. Çok yumuşak ve hafiftir; ateşe tutulduğunda mavi bir alevle yanar ve boğucu bir gaz çıkarır.

Nasıl oluşur?

Kükürt iki ana yolla oluşur. Volkanik ortamlarda, yerin derinliklerinden yükselen hidrojen sülfür gazı havadaki oksijenle tepkimeye girer ve gaz çıkışlarının çevresinde sarı kükürt kabukları ve kristalleri bırakır. Tortul ortamlarda ise jips ve anhidrit gibi sülfat mineralleri, oksijensiz koşullarda yaşayan bakterilerin etkisiyle ayrışır ve geride kükürt kalır. Sicilya’daki ünlü kristaller ve ABD’deki tuz domlarında bulunan büyük yataklar bu ikinci türdendir.

Türkiye’de

Isparta’daki Keçiborlu kükürt yatağı, 1944’te yayımlanan bir MTA çalışmasında Türkiye’nin en zengin kükürt madeni olarak tanımlanmıştır. Burada kükürt, riyolit adlı volkanik kayacın içine dağılmış hâldedir ve yükselen gazların ayrışmasıyla oluşmuştur. Keçiborlu Kükürt İşletmesi 1934’te Cumhuriyet’in ilk maden yatırımı olarak kurulmuş ve 1994’te kapatılmıştır.

Ne işe yarar?

  • Sülfürik asit: Kükürdün büyük kısmı, gübreden akü üretimine kadar pek çok alanda kullanılan sülfürik asidin yapımına gider.
  • Kauçuk: Kauçuğa kükürt katılarak ısıtılması (vulkanizasyon) onu dayanıklı ve esnek hâle getirir; araba lastikleri böyle üretilir.
  • Kaynağı: Bugün kükürdün çoğu madenlerden değil, petrol ve doğal gazın arıtılması sırasında yan ürün olarak elde edilir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Parlak limon sarısı rengi ve reçinemsi ya da yağımsı parlaklığı çok belirgindir; çizgi rengi beyazdır.

  2. 2

    Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2,5): tırnakla bile çizilebilir, kolayca ufalanır.

  3. 3

    Elde hafif gelir (özgül ağırlık yaklaşık 2,1).

  4. 4

    Isıyı çok kötü iletir: avuçta ısıtılan bir kristalden bazen hafif çıtırtılar duyulur, yüzeyde ince çatlaklar oluşabilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Sarı renkli başka mineraller kükürtle karıştırılabilir. Bunlardan orpiment, arsenik içeren zehirli bir mineraldir; tanımadığınız sarı mineralleri çıplak elle uzun süre tutmayın ve ağza götürmeyin.
  • Kükürt kristalleri ısıya ve darbeye çok duyarlı olduğundan koleksiyon örneklerinde onarım ya da yapıştırılmış kristaller görülebilir; satıcı bunu açıkça belirtmelidir.

Güvenlik

Kükürt elle tutulduğunda genellikle zararsızdır, ancak tozu gözü ve solunum yollarını tahriş edebilir. Kolayca tutuşur ve yanarken zehirli kükürt dioksit gazı açığa çıkarır; ısıtılmamalı ve ateşten uzak tutulmalıdır. İnce kükürt tozu havada patlayıcı bir karışım oluşturabilir. Kükürt toplanan volkanik gaz çıkışlarının çevresi de hidrojen sülfür ve kükürt dioksit gibi zehirli gazlar nedeniyle tehlikelidir.

Bunu biliyor muydun?

Türkçedeki “kibrit” sözcüğü, Arapçada kükürt anlamına gelen “kibrît” sözcüğünden gelir; ilk kibritlerin ucunda kükürt bulunuyordu.

Yanardağ gazlarının çıktığı deliklere “solfatar” denir; bu ad, İtalya'nın Napoli yakınındaki Solfatara kraterinden gelir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Agrigento, Sicilya, İtalya · Önemli yatakCianciana ve Racalmuto çevresi; olağanüstü iri ve güzel kristaller
  • Solfatara, Pozzuoli, Napoli, İtalya · Bilinen bulunuş yeriVolkanik gaz çıkışlarının çevresinde oluşan kükürt; “solfatar” sözcüğü buradan gelir
  • Lake Charles, Louisiana, ABD · Tarihî kaynakTuz domlarındaki büyük kükürt yatakları
  • Keçiborlu, Isparta · Tarihî kaynakRiyolit içinde volkanik kökenli kükürt; Türkiye’nin en zengin kükürt yatağı olarak tanımlanmış, 1934–1994 arasında işletilmiştir

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Sulphur · Mineralogical Society of America
  2. Keçiborlu kükürt yatağı (N. Egeran) · MTA Dergisi, 1944
  3. History · Eti Maden

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Apatit

Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.

Kayaç

Arduvaz

İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.

Mineral

Barit

Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.