Mineral

Kükürt

SSulfur

Yanardağ bacalarının çevresinde parlak sarı kristaller hâlinde biriken, mavi alevle yanan hafif ve yumuşak element.

Diğer adları: Nabit kükürt (doğal kükürt) · Kibrit (eski dilde kükürt)

  • Halk arasında: Maden ve hammadde
Fotoğraf: Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kükürt, doğada saf hâlde bulunabilen parlak sarı bir elementtir. Çoğunlukla yanardağların gaz çıkardığı deliklerin çevresinde ve bazı tuz ile jips katmanlarının içinde oluşur. Çok yumuşak ve hafiftir; ateşe tutulduğunda mavi bir alevle yanar ve boğucu bir gaz çıkarır.

Görseller

Nasıl oluşur?

Kükürt iki ana yolla oluşur. Volkanik ortamlarda, yerin derinliklerinden yükselen hidrojen sülfür gazı havadaki oksijenle tepkimeye girer ve gaz çıkışlarının çevresinde sarı kükürt kabukları ve kristalleri bırakır. Tortul ortamlarda ise jips ve anhidrit gibi sülfat mineralleri, oksijensiz koşullarda yaşayan bakterilerin etkisiyle ayrışır ve geride kükürt kalır. Sicilya’daki ünlü kristaller ve ABD’deki tuz domlarında bulunan büyük yataklar bu ikinci türdendir.

Ne işe yarar?

  • Sülfürik asit: Kükürdün büyük kısmı, gübreden akü üretimine kadar pek çok alanda kullanılan sülfürik asidin yapımına gider.
  • Kauçuk: Kauçuğa kükürt katılarak ısıtılması (vulkanizasyon) onu dayanıklı ve esnek hâle getirir; araba lastikleri böyle üretilir.
  • Kaynağı: Bugün kükürdün çoğu madenlerden değil, petrol ve doğal gazın arıtılması sırasında yan ürün olarak elde edilir.

Türkiye’de

Isparta’daki Keçiborlu kükürt yatağı, 1944’te yayımlanan bir MTA çalışmasında Türkiye’nin en zengin kükürt madeni olarak tanımlanmıştır. Burada kükürt, riyolit adlı volkanik kayacın içine dağılmış hâldedir ve yükselen gazların ayrışmasıyla oluşmuştur. Keçiborlu Kükürt İşletmesi 1934’te Cumhuriyet’in ilk maden yatırımı olarak kurulmuş ve 1994’te kapatılmıştır.

Değerini ne belirler?

Kükürt ucuz bir sanayi hammaddesidir: Bugün büyük bölümü petrol ve doğal gazın arıtılmasından yan ürün olarak bol miktarda elde edildiği için madenden kükürt çıkarmak çoğu yerde kârlı değildir. Piyasasını en çok gübre ve sülfürik asit üretiminin talebi belirler. Koleksiyonda ise Sicilya ya da Bolivya gibi yerlerden çıkan iri, saydam ve kırılmamış kristaller aranır; kükürt kristalleri ısıya ve darbeye çok duyarlı olduğundan hasarsız örnekler değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Parlak limon sarısı rengi ve reçinemsi ya da yağımsı parlaklığı çok belirgindir; çizgi rengi beyazdır.

  2. 2

    Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2,5): tırnakla bile çizilebilir, kolayca ufalanır.

  3. 3

    Elde hafif gelir (özgül ağırlık yaklaşık 2,1).

  4. 4

    Isıyı çok kötü iletir: avuçta ısıtılan bir kristalden bazen hafif çıtırtılar duyulur, yüzeyde ince çatlaklar oluşabilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Sarı renkli başka mineraller kükürtle karıştırılabilir. Bunlardan orpiment, arsenik içeren zehirli bir mineraldir; tanımadığınız sarı mineralleri çıplak elle uzun süre tutmayın ve ağza götürmeyin.
  • Kükürt kristalleri ısıya ve darbeye çok duyarlı olduğundan koleksiyon örneklerinde onarım ya da yapıştırılmış kristaller görülebilir; satıcı bunu açıkça belirtmelidir.

Güvenlik

Kükürt elle tutulduğunda genellikle zararsızdır, ancak tozu gözü ve solunum yollarını tahriş edebilir. Kolayca tutuşur ve yanarken zehirli kükürt dioksit gazı açığa çıkarır; ısıtılmamalı ve ateşten uzak tutulmalıdır. İnce kükürt tozu havada patlayıcı bir karışım oluşturabilir. Kükürt toplanan volkanik gaz çıkışlarının çevresi de hidrojen sülfür ve kükürt dioksit gibi zehirli gazlar nedeniyle tehlikelidir.

Yanlış bilinenler

  • YanlışKükürt çürük yumurta gibi kokar.

    DoğrusuSaf kükürt kokusuzdur. Kaplıcalarda ve yanardağlarda duyulan çürük yumurta kokusu hidrojen sülfür gazından, yanan kükürdün keskin ve boğucu kokusu ise kükürt dioksitten gelir.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

  • Antik Yunanlar kükürt yakmanın bir yeri arındırdığına inanırdı; Homeros'un Odysseia destanında Odysseus, taliplerle hesaplaştıktan sonra sarayını kükürt yakarak arındırır.
  • Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları kükürt kristallerinin “olumsuz enerjiyi” çektiğini ileri sürer.
  • Türkiye'de halk arasında kükürtlü suların, kükürtlü çamurun ve kükürtlü sabunun uyuza, egzamaya, mantara ve kas ağrılarına iyi geldiğine inanılır; Antalya'nın Demre ilçesindeki kükürtlü dereler buna örnektir.
  • Türkiye'de halk arasında kapalı yerde kükürt yakmanın fareleri ve böcekleri kovduğuna da inanılır.

Bilim ne diyor?

Yanan kükürdün çıkardığı kükürt dioksit gerçekten böcekleri ve mikropları öldürebilir; kükürt eskiden tütsüleme için bu yüzden kullanılmıştır. Ama aynı gaz insanlar için de zehirlidir: Kapalı yerde kükürt yakılmamalı, kükürt kristali suya konup o su içilmemeli ve tozu solunmamalıdır. Sivilce ve uyuz gibi bazı cilt sorunlarında kükürtlü merhemler ve sabunlar gerçekten kullanılır, ama bunlar saflaştırılmış, dozu belli ilaç ve kozmetiklerdir; doğal kükürt taşı, kükürtlü su ya da çamur değildir. Mayıs 2025'te Tokat'ta bir apartmanın çatısında fare kovmak için kükürt yakılınca çıkan duman binaya yayılmış, dört kişi hastaneye kaldırılmıştır.

Bunu biliyor muydun?

Türkçedeki “kibrit” sözcüğü, Arapçada kükürt anlamına gelen “kibrît” sözcüğünden gelir; ilk kibritlerin ucunda kükürt bulunuyordu.

Yanardağ gazlarının çıktığı deliklere “solfatar” denir; bu ad, İtalya'nın Napoli yakınındaki Solfatara kraterinden gelir.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

Dünyanın en zor işlerinden biri: Kükürt çıkartmakDW Türkçe · Türkçe · YouTube’da izle ↗
Mining For 'Devil's Gold,' One Of The World's Most Dangerous Jobs | Risky BusinessBusiness Insider · İngilizce · YouTube’da izle ↗
Minerals : Native Elements - SulfurGLG Mineralogy · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Agrigento, Sicilya, İtalya · Önemli yatakCianciana ve Racalmuto çevresi; olağanüstü iri ve güzel kristaller
  • Solfatara, Pozzuoli, Napoli, İtalya · Bilinen bulunuş yeriVolkanik gaz çıkışlarının çevresinde oluşan kükürt; “solfatar” sözcüğü buradan gelir
  • Lake Charles, Louisiana, ABD · Tarihî kaynakTuz domlarındaki büyük kükürt yatakları
  • Keçiborlu, Isparta · Tarihî kaynakRiyolit içinde volkanik kökenli kükürt; Türkiye’nin en zengin kükürt yatağı olarak tanımlanmış, 1934–1994 arasında işletilmiştir
  • Ijen yanardağı, Doğu Cava, Endonezya · Bilinen bulunuş yeriKrater gölü kıyısındaki gaz çıkışlarında yoğunlaşan kükürt elle çıkarılır
  • Aucanquilcha, Antofagasta, Şili · Tarihî kaynakYaklaşık 5950 m yükseklikteki kükürt madeni, dünyanın en yüksek madeni sayılırdı; 1990'ların başında kapandı
  • Tarnobrzeg, Kutsal Haç, Polonya · Tarihî kaynak1950'lerde keşfedilen tortul kükürt yatakları; Machów, Avrupa'nın en büyük açık kükürt ocağıydı

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kükürt nedir?

Kükürt, doğada saf hâlde bulunabilen parlak sarı bir elementtir. Çoğunlukla yanardağların gaz çıkardığı deliklerin çevresinde ve bazı tuz ile jips katmanlarının içinde oluşur. Çok yumuşak ve hafiftir; ateşe tutulduğunda mavi bir alevle yanar ve boğucu bir gaz çıkarır.

Kükürt çürük yumurta gibi mi kokar?

Hayır, saf kükürt kokusuzdur. Kaplıcalarda ve yanardağlarda duyulan çürük yumurta kokusu hidrojen sülfür gazından, yanan kükürdün keskin ve boğucu kokusu ise kükürt dioksitten gelir.

Kükürt ne işe yarar?

Sülfürik asit: Kükürdün büyük kısmı, gübreden akü üretimine kadar pek çok alanda kullanılan sülfürik asidin yapımına gider. Kauçuk: Kauçuğa kükürt katılarak ısıtılması (vulkanizasyon) onu dayanıklı ve esnek hâle getirir; araba lastikleri böyle üretilir. Kaynağı: Bugün kükürdün çoğu madenlerden değil, petrol ve doğal gazın arıtılması sırasında yan ürün olarak elde edilir.

Kükürt ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 1,5–2,5 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 2,07–2,08 g/cm³’tür.

Kükürt nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Agrigento, Sicilya, İtalya; Lake Charles, Louisiana, ABD; Keçiborlu, Isparta; Aucanquilcha, Antofagasta, Şili; Tarnobrzeg, Kutsal Haç, Polonya.

Kükürt Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Keçiborlu, Isparta.

Kükürt gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Parlak limon sarısı rengi ve reçinemsi ya da yağımsı parlaklığı çok belirgindir; çizgi rengi beyazdır. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2,5): tırnakla bile çizilebilir, kolayca ufalanır. Elde hafif gelir (özgül ağırlık yaklaşık 2,1). Sarı renkli başka mineraller kükürtle karıştırılabilir. Bunlardan orpiment, arsenik içeren zehirli bir mineraldir; tanımadığınız sarı mineralleri çıplak elle uzun süre tutmayın ve ağza götürmeyin.

Kükürt değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Kükürt ucuz bir sanayi hammaddesidir: Bugün büyük bölümü petrol ve doğal gazın arıtılmasından yan ürün olarak bol miktarda elde edildiği için madenden kükürt çıkarmak çoğu yerde kârlı değildir. Piyasasını en çok gübre ve sülfürik asit üretiminin talebi belirler. Koleksiyonda ise Sicilya ya da Bolivya gibi yerlerden çıkan iri, saydam ve kırılmamış kristaller aranır; kükürt kristalleri ısıya ve darbeye çok duyarlı olduğundan hasarsız örnekler değerlidir.

Kükürt neye iyi gelir?

Antik Yunanlar kükürt yakmanın bir yeri arındırdığına inanırdı; Homeros'un Odysseia destanında Odysseus, taliplerle hesaplaştıktan sonra sarayını kükürt yakarak arındırır. Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları kükürt kristallerinin “olumsuz enerjiyi” çektiğini ileri sürer. Türkiye'de halk arasında kükürtlü suların, kükürtlü çamurun ve kükürtlü sabunun uyuza, egzamaya, mantara ve kas ağrılarına iyi geldiğine inanılır; Antalya'nın Demre ilçesindeki kükürtlü dereler buna örnektir. Türkiye'de halk arasında kapalı yerde kükürt yakmanın fareleri ve böcekleri kovduğuna da inanılır. Yanan kükürdün çıkardığı kükürt dioksit gerçekten böcekleri ve mikropları öldürebilir; kükürt eskiden tütsüleme için bu yüzden kullanılmıştır. Ama aynı gaz insanlar için de zehirlidir: Kapalı yerde kükürt yakılmamalı, kükürt kristali suya konup o su içilmemeli ve tozu solunmamalıdır. Sivilce ve uyuz gibi bazı cilt sorunlarında kükürtlü merhemler ve sabunlar gerçekten kullanılır, ama bunlar saflaştırılmış, dozu belli ilaç ve kozmetiklerdir; doğal kükürt taşı, kükürtlü su ya da çamur değildir. Mayıs 2025'te Tokat'ta bir apartmanın çatısında fare kovmak için kükürt yakılınca çıkan duman binaya yayılmış, dört kişi hastaneye kaldırılmıştır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Kükürt zararlı mı?

Kükürt elle tutulduğunda genellikle zararsızdır, ancak tozu gözü ve solunum yollarını tahriş edebilir. Kolayca tutuşur ve yanarken zehirli kükürt dioksit gazı açığa çıkarır; ısıtılmamalı ve ateşten uzak tutulmalıdır. İnce kükürt tozu havada patlayıcı bir karışım oluşturabilir. Kükürt toplanan volkanik gaz çıkışlarının çevresi de hidrojen sülfür ve kükürt dioksit gibi zehirli gazlar nedeniyle tehlikelidir.

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Sulphur · Mineralogical Society of America
  2. Keçiborlu kükürt yatağı (N. Egeran) · MTA Dergisi, 1944
  3. History · Eti Maden
  4. The Odyssey, Book XXII (Homer, tr. Samuel Butler) · Project Gutenberg
  5. Sulfur · Wikipedia
  6. Mineral Commodity Summaries 2026: Sulfur · U.S. Geological Survey, 2026
  7. Kawah Ijen · Wikipedia
  8. Aucanquilcha · Wikipedia
  9. Tarnobrzeg · Wikipedia
  10. Kükürtlü suda şifa arıyorlar · CNN Türk
  11. Tokat'ta iki kadının fare kovma yöntemi apartman sakinlerini hastanelik etti · Yandex Haber, 2025

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası