VaryeteŞunun bir çeşidi: Obsidiyen
Gökkuşağı obsidiyen
Rainbow obsidian
Doğru kesilip ışığa tutulunca siyah zemin üzerinde mor, yeşil, mavi ve altın sarısı bantlar gösteren obsidiyen çeşidi.
Diğer adları: Gökkuşağı obsidyen
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
Gökkuşağı obsidiyen, ilk bakışta sıradan siyah ya da koyu gri obsidiyen gibi görünen, ama uygun yönde kesilip cilalanınca güçlü bir ışık altında renkli bantlar gösteren volkan camıdır. Renkler boya ya da pigmentten değil, camın içinde lav akarken aynı yöne dizilmiş, mikroskobik çubuk biçimli kristallerin ışığı yansıtıp girişime uğratmasından doğar. En çok Meksika'nın Jalisco eyaletinden ve ABD'nin kuzey Kaliforniya bölgesinden çıkar.
Görseller
Nasıl oluşur?
Gökkuşağı obsidiyen, obsidiyen gibi silisçe zengin (riyolitik) lavın çok hızlı soğuyup cam olarak katılaşmasıyla oluşur. Ancak lav henüz akarken içinde çok küçük, çubuk biçimli kristaller büyür: Kanada Mineraloji Birliği’nin dergisi Canadian Mineralogist’te 2001’de yayımlanan bir çalışmaya göre bunlar hedenbergit (bir piroksen minerali) ve plajiyoklas (bir feldispat) çubuklarıdır.
Akan lav bu çubukları akış yönünde, birbirine paralel olacak biçimde dizer. Cam katılaşınca çubuklar bu dizilişle donar ve camın içinde ince katmanlar oluşturur. Meksika’nın Jalisco eyaletindeki gökkuşağı obsidiyen, yaklaşık 95.000 yıl önceki büyük bir püskürmeyle oluşmuş obsidiyenden çıkarılır; Oregon’daki Glass Buttes’un obsidiyenleri ise yaklaşık 5–5,8 milyon yıllıktır.
Ne işe yarar?
- Süs taşı ve takı: Kabaşon, kolye ucu ve küçük süs eşyaları yapılır; renkler ancak doğru yönde kesilince göründüğü için taş genellikle akma çizgilerine göre yönlendirilerek dilimlenir.
- Taş işçiliği: Kaliforniya’daki Davis Creek obsidiyeni, kolay bulunması ve güzel renkleri nedeniyle taş işçileri arasında çok sevilen bir malzemedir.
- Bilim: Gökkuşağı ve parıltılı obsidiyenler, doğal camlarda ışığın nasıl renge dönüştüğünü anlamak için mikroskop ve spektroskopi ile incelenmiştir.
Renkler nasıl ortaya çıkar?
Işık, camın içindeki dizili kristal katmanlarına çarptığında bir kısmı her katmandan ayrı ayrı yansır. Bu yansıyan ışık dalgaları birbirini bazı renklerde güçlendirir, bazılarında söndürür; sonuçta göze belirli renkler ulaşır. Bu olaya ince film girişimi denir ve sabun köpüğü ya da su üstündeki yağ tabakasında görülen renklerle aynı ilkeye dayanır. Oregon Devlet Üniversitesi’nin Volcano World kaynağı da gökkuşağı obsidiyenin mavi, yeşil, mor ve bronz renklerini camdaki mikroskobik feldispat kristallerine bağlar.
Nasıl kesilir?
Rock & Gem dergisine göre Jalisco’nun gökkuşağı obsidiyeni, akma çizgilerine paralel olarak dilimlenir ya da taşlanır ve en iyi renkler bantlara dik bakıldığında görülür. Kesim yönü biraz kaydığında ya da taş biraz döndürüldüğünde renkler kaybolabilir; bu yüzden kesimden önce ham parçadaki akma çizgilerinin yönü belirlenir.
Değerini ne belirler?
Gökkuşağı obsidiyenin değerini en çok renklerin canlılığı, sayısı ve bantların düzgünlüğü belirler; birden çok rengi geniş ve parlak bantlar hâlinde gösteren parçalar en çok aranır. Renkler ancak doğru yönde kesilince göründüğü için kesimin ustalığı ve iyi bir cila önemlidir. Çatlaksız ve iri parçalar daha değerlidir; yine de obsidiyen bol bulunduğu için genellikle uygun fiyatlı bir süs taşıdır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Normal ışıkta siyah ya da koyu gri görünür; güçlü bir ışık altında çevrilince içinde mor, yeşil, mavi ve altın sarısı renkli bantlar belirir.
- 2
Renkler taşın içinde, akma çizgilerine paralel katmanlar hâlindedir; taş biraz döndürüldüğünde parlayıp kaybolabilir.
- 3
Obsidiyen gibi kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli, çok keskin kenarlı yüzeyler oluşur.
- 4
Sertliği pencere camına yakındır (yaklaşık 5–5,5); çelik eğe onu çizebilir.
Güvenlik
Ham ya da kırık obsidiyenin kenarları jiletten daha keskin olabilir ve kolayca derin kesiklere yol açar. Kırarken ya da yontarken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışGökkuşağı obsidiyen ile ateş obsidiyeni aynı taştır.
Doğrusuİkisi farklıdır. GIA'ya göre gökkuşağı obsidiyen geniş ve çoğunlukla düzgün, pastel renkli bantlar gösterir; çok canlı renkli ateş obsidiyeni ise nadirdir, şimdiye kadar yalnızca Oregon'daki Glass Buttes bölgesinde tek bir yerde bulunmuştur ve rengini 300–700 nanometre kalınlığındaki manyetit katmanlarından alır.
YanlışGökkuşağı obsidiyen obsidiyenden ayrı bir taş türüdür.
DoğrusuGökkuşağı obsidiyen, içinde renk oyunu yaratan ince kristal çubukları bulunan obsidiyene verilen addır; taşın kendisi obsidiyenle aynı volkan camıdır.
Bunu biliyor muydun?
Renkleri oluşturan hedenbergit çubukları yalnızca 0,2–2 mikrometre kalınlığında ve 10–20 mikrometre uzunluğundadır; yani bir saç telinden çok daha incedirler.
Jalisco'daki gökkuşağı obsidiyenin kaynağı olan obsidiyen, yaklaşık 95.000 yıl önceki büyük bir volkanik püskürmeyle oluşmuştur.
Kaliforniya'daki Davis Creek obsidiyenini kesen bazı taş işçileri, renkleri yakalamak için taşı akma çizgilerine birkaç derecelik açıyla keser; ama o zaman renkler yalnızca tek bir yönden bakınca görünür.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- San Andrés (La Revoltosa madeni), Magdalena–Tequila çevresi, Jalisco, Meksika · Önemli yatakGökkuşağı obsidiyenin başlıca kaynağı; yaklaşık 95.000 yıl önceki büyük bir püskürmeyle oluşmuş obsidiyen
- Davis Creek, Modoc İlçesi, Kaliforniya, ABD · Önemli yatakAlturas'ın kuzeyinde, renkli katmanlarıyla taş işçilerinin çok sevdiği obsidiyen
- Glass Buttes, Lake İlçesi, Oregon, ABD · Bilinen bulunuş yeriGökkuşağı, maun, altın ve gümüş parıltılı gibi çok sayıda obsidiyen çeşidinin çıktığı geniş volkanik alan
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Gökkuşağı obsidiyen nedir?
Gökkuşağı obsidiyen, ilk bakışta sıradan siyah ya da koyu gri obsidiyen gibi görünen, ama uygun yönde kesilip cilalanınca güçlü bir ışık altında renkli bantlar gösteren volkan camıdır. Renkler boya ya da pigmentten değil, camın içinde lav akarken aynı yöne dizilmiş, mikroskobik çubuk biçimli kristallerin ışığı yansıtıp girişime uğratmasından doğar. En çok Meksika'nın Jalisco eyaletinden ve ABD'nin kuzey Kaliforniya bölgesinden çıkar.
Gökkuşağı obsidiyenin renkleri nereden gelir?
ABD'li araştırmacıların 2001'de Canadian Mineralogist dergisinde yayımladığı çalışmaya göre renkler, camın içinde aynı yöne dizilmiş mikroskobik hedenbergit ve plajiyoklas çubuklarının oluşturduğu ince katmanlardan yansıyan ışığın birbiriyle girişime uğramasından (ince film girişimi) doğar; sabun köpüğündeki renkler de benzer biçimde oluşur.
Gökkuşağı obsidiyen ne işe yarar?
Süs taşı ve takı: Kabaşon, kolye ucu ve küçük süs eşyaları yapılır; renkler ancak doğru yönde kesilince göründüğü için taş genellikle akma çizgilerine göre yönlendirilerek dilimlenir. Taş işçiliği: Kaliforniya'daki Davis Creek obsidiyeni, kolay bulunması ve güzel renkleri nedeniyle taş işçileri arasında çok sevilen bir malzemedir. Bilim: Gökkuşağı ve parıltılı obsidiyenler, doğal camlarda ışığın nasıl renge dönüştüğünü anlamak için mikroskop ve spektroskopi ile incelenmiştir.
Gökkuşağı obsidiyen ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,35–2,6 g/cm³’tür.
Gökkuşağı obsidiyen nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: San Andrés (La Revoltosa madeni), Magdalena–Tequila çevresi, Jalisco, Meksika; Davis Creek, Modoc İlçesi, Kaliforniya, ABD; Glass Buttes, Lake İlçesi, Oregon, ABD.
Gökkuşağı obsidiyen gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Normal ışıkta siyah ya da koyu gri görünür; güçlü bir ışık altında çevrilince içinde mor, yeşil, mavi ve altın sarısı renkli bantlar belirir. Renkler taşın içinde, akma çizgilerine paralel katmanlar hâlindedir; taş biraz döndürüldüğünde parlayıp kaybolabilir. Obsidiyen gibi kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli, çok keskin kenarlı yüzeyler oluşur.
Gökkuşağı obsidiyen değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Gökkuşağı obsidiyenin değerini en çok renklerin canlılığı, sayısı ve bantların düzgünlüğü belirler; birden çok rengi geniş ve parlak bantlar hâlinde gösteren parçalar en çok aranır. Renkler ancak doğru yönde kesilince göründüğü için kesimin ustalığı ve iyi bir cila önemlidir. Çatlaksız ve iri parçalar daha değerlidir; yine de obsidiyen bol bulunduğu için genellikle uygun fiyatlı bir süs taşıdır.
Gökkuşağı obsidiyen zararlı mı?
Ham ya da kırık obsidiyenin kenarları jiletten daha keskin olabilir ve kolayca derin kesiklere yol açar. Kırarken ya da yontarken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
Ailesi
_1.jpg){kind=link}
Kaynaklar
- Micro-analytical study of the optical properties of rainbow and sheen obsidians (Ma, Gresh, Rossman, Ulmer & Vicenzi), Canadian Mineralogist 39(1): 57–71 · Mineralogical Association of Canada, 2001
- Obsidian · Wikipedia
- Fire obsidian’s beguiling spectrum (R. Weldon & N. Renfro), Gems & Gemology 59(2), In the Spotlight · GIA, 2023
- Mexican Obsidian of Jalisco (B. McKay) · Rock & Gem Magazine, 2026
- Bench Tips: Cat’s Eye Obsidian (B. Rush) · Rock & Gem Magazine, 2019
- Obsidian (Volcanic minerals) · Oregon State University, Volcano World
- Glass Buttes · Wikipedia
- Obsidyen · Küre Ansiklopedi
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.