Doğal Taşlar

Kayaç

Granodiyorit

Granodiorite

Rosetta Taşı'nın ve Pantheon sütunlarının kayacı: granite benzeyen, ama daha koyu ve plajiyoklazca zengin derinlik kayacı.

  • Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
  • Yapı taşı
  • Türkiye’de önemli
Fotoğraf: Jstuby · CC0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Granodiyorit, yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyan magmanın oluşturduğu iri taneli bir kayaçtır. Granite çok benzer; farkı, içinde ortoklaz feldispattan çok plajiyoklaz feldispat bulunması ve genellikle daha fazla siyah mineral (biyotit, hornblend) taşıması, bu yüzden biraz daha koyu görünmesidir. Kıtasal yer kabuğunun üst bölümünün ortalama bileşimi granodiyoritinkine yakındır. Türkiye'de Bursa'daki Uludağ ve Bergama'daki Kozak plütonlarında görülür; ticarette çoğu zaman “granit” diye anılır.

Görseller

Fotoğraf: Rudolf Pohl · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Granodiyorit, silisçe zengin magmanın yer kabuğunun derinliklerinde, batolit ya da stok denen dev kütleler hâlinde yavaş soğuyup katılaşmasıyla oluşan bir derinlik kayacıdır. Soğuma çok yavaş olduğu için mineraller iri kristaller hâlinde büyür. Üstteki kayaçlar milyonlarca yıl içinde aşınınca granodiyorit yüzeye çıkar.

Aynı bileşimdeki magma yüzeye ulaşıp hızla soğursa ince taneli dasit oluşur. Granodiyorit, yer kabuğunun en yaygın derinlik kayaçlarındandır; kıtasal kabuğun üst bölümünün ortalama bileşimi granodiyoritinkiyle aynıdır.

Ne işe yarar?

  • Kırma taş: Kırılarak yol yapımında ve betonda agrega olarak kullanılır.
  • Yapı taşı: Cephe kaplaması, döşeme ve kaldırım taşı olarak, genellikle “granit” adıyla kullanılır.
  • Tarihte: Eski Mısır’da heykel ve yazıtlı taşlar, Roma çağında ise Pantheon sütunları gibi büyük yapı elemanları granodiyorit ocaklarından çıkarılmıştır.

Nerede bulunur?

Granodiyorit, dünyanın dağ kuşaklarında yaygın bir kayaçtır. Mısır’da Aswan ve Mons Claudianus ocakları antik dünyanın bilinen granodiyorit kaynaklarıdır. ABD’de Sierra Nevada Batoliti ve Utah’taki Little Cottonwood stoku, Malezya’da Kinabalu Dağı granodiyorit kütlelerdir.

Türkiye’de granodiyorit

Bursa’daki Uludağ Masifi’nde, yaklaşık 14 × 7 km boyutlu eliptik Uludağ granitoyidi çoğunlukla granodiyorit bileşimlidir: iri taneli biyotitli granodiyorit, iki mikalı granodiyorit ve lökogranodiyorit türlerinden oluşur ve Üst Oligosen yaşlıdır. Bu granodiyoritin mermerle temas ettiği yerde oluşan skarn zonunda, Uludağ’da bir dönem işletilen, bugün kapalı olan volfram (tungsten) madeni açılmıştır. İzmir’in Bergama ilçesindeki Kozak plütonu ise MTA çalışmalarına göre açık renkli, çok çatlaklı hornblendli granodiyorittir; kuvars, hornblend, biyotit ve feldispat kristalleri gözle seçilebilir. Buradan çıkarılan taş, ticarette Bergama Graniti adıyla satılır ve 2017’de coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Granit sayfasında Bergama Graniti’nden de söz edilir: granit.

Değerini ne belirler?

Granodiyorit bol bulunan bir derinlik kayacıdır; kırma taş olarak tonla satıldığında değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit ve çekici olması, iyi cila alması, dayanımı ve ocağın uzaklığı belirler. Ticarette “granit” olarak satıldığı için granodiyorit adı ayrı bir değer katmaz; ocağın bulunduğu bölgenin ve taşın görünümünün bilinirliği değeri etkiler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Gözle seçilen kuvars (camsı gri), plajiyoklaz (beyaz-sütlü), biraz pembemsi alkali feldispat ve siyah biyotit ile hornblend taneleri birbirine kenetlenmiştir.

  2. 2

    Granitten genellikle daha koyu, iki tonlu görünür; çünkü siyah mineraller daha bolur ve pembe alkali feldispat azdır.

  3. 3

    Camı çizer, çelik bıçakla çizilmez; sirke ya da seyreltik asitle köpürmez.

  4. 4

    Granit ile granodiyoriti çıplak gözle ayırmak güçtür; kesin ayrım feldispat türlerinin oranına bakılarak yapılır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Ticarette cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu “granit” adıyla satılır; granodiyorit de bunların arasındadır. Bergama Graniti de büyük ölçüde granodiyorittir.
  • Eski Mısır'daki koyu gri “bazalt” ya da “diyorit” diye anılan heykellerin ve yazıtlı taşların birçoğu, bugünkü sınıflamaya göre granodiyorittir.

Yanlış bilinenler

  • YanlışRosetta Taşı siyah bazalttan yapılmıştır.

    DoğrusuRosetta Taşı granodiyorittendir. 19. yüzyılda üzerine sürülen koruyucu maddeler yüzünden siyah bazalt sanılmıştır; 1999'daki temizlikte kayacın koyu gri rengi ve kristalli yapısı ortaya çıkmıştır.

  • YanlışGranodiyorit, granitin başka bir adıdır.

    Doğrusuİkisi birbirine benzer ama granodiyoritte plajiyoklaz feldispat, ortoklaz feldispattan fazladır; granitte ise alkali feldispat öne çıkar. Granodiyorit genellikle daha koyu görünür ve ticarette sık sık “granit” diye satılır.

Bunu biliyor muydun?

Rosetta Taşı granodiyorittendir. 19. yüzyılda üzerine sürülen koruyucu maddeler yüzünden uzun süre siyah bazalt sanılmıştır; 1999'da temizlenince koyu gri rengi, parıltılı kristalli yapısı ve üst sol köşesinden geçen pembe damarı ortaya çıkmıştır.

Roma'daki Pantheon'un ön sütunlarının her biri yaklaşık 12 metre yüksekliğinde ve yaklaşık 60 ton ağırlığındadır; bunlar Mısır'daki Mons Claudianus ocağından getirilmiş granodiyorittendir.

Malezya'daki 4.095 metrelik Kinabalu Dağı, yaklaşık 10 milyon yıl önce soğumuş dev bir granodiyorit plütondur ve bugün hâlâ yılda yaklaşık 5 mm yükselmektedir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Aswan ve Gebel Tingar, Mısır · Tarihî kaynakAswan taş ocaklarında granitin yanında koyu gri granodiyorit de çıkarılmıştır. Rosetta Taşı'nın büyük olasılıkla Gebel Tingar'daki küçük bir granodiyorit ocağından geldiği düşünülür.
  • Mons Claudianus, Doğu Çölü, Mısır · Tarihî kaynakRoma çağında, MS 1. yüzyıldan 3. yüzyılın ortasına kadar işletilen granodiyorit ocağı. Roma'daki Pantheon'un ön sütunları buradan getirilmiştir.
  • Little Cottonwood Kanyonu, Utah, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 30,5-29 milyon yıllık Little Cottonwood stoku, ağırlıklı olarak granodiyorit, kuvars monzonit ve granitten oluşur; Salt Lake Tapınağı'nın taşları buradan çıkarılmıştır.
  • Sierra Nevada Batolitleri, Kaliforniya, ABD · Önemli yatakYaklaşık 640 km uzunluğunda, 105-85 milyon yıl önce oluşmuş devasa derinlik kayacı kütlesi; granodiyorit ve granit gibi kayaçlardan oluşur.
  • Kinabalu Dağı, Sabah, Malezya · Bilinen bulunuş yeri4.095 metrelik dağ, tortul ve ultrabazik kayaçlara sokulmuş granodiyorit bir plütondur; granodiyorit yaklaşık 10 milyon yıl önce soğumuş, dağ bugün yılda yaklaşık 5 mm yükselmektedir.
  • Uludağ Masifi, Bursa · Önemli yatakYaklaşık 14 × 7 km boyutlu eliptik Uludağ granitoyidi çoğunlukla granodiyorit bileşimlidir ve Üst Oligosen yaşlıdır. Mermerle temas ettiği yerlerde, bugün kapalı olan volfram (tungsten) madeninin skarn yatağı oluşmuştur.
  • Kozak Plütonu, Bergama, İzmir · Bilinen bulunuş yeriMTA çalışmalarına göre Kozak plütonu açık renkli, çok çatlaklı hornblendli granodiyorittir; buradan çıkarılan taş “Bergama Graniti” adıyla 2017'de coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Granodiyorit nedir?

Granodiyorit, yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyan magmanın oluşturduğu iri taneli bir kayaçtır. Granite çok benzer; farkı, içinde ortoklaz feldispattan çok plajiyoklaz feldispat bulunması ve genellikle daha fazla siyah mineral (biyotit, hornblend) taşıması, bu yüzden biraz daha koyu görünmesidir. Kıtasal yer kabuğunun üst bölümünün ortalama bileşimi granodiyoritinkine yakındır. Türkiye'de Bursa'daki Uludağ ve Bergama'daki Kozak plütonlarında görülür; ticarette çoğu zaman “granit” diye anılır.

Granodiyorit ne işe yarar?

Kırma taş: Kırılarak yol yapımında ve betonda agrega olarak kullanılır. Yapı taşı: Cephe kaplaması, döşeme ve kaldırım taşı olarak, genellikle “granit” adıyla kullanılır. Tarihte: Eski Mısır'da heykel ve yazıtlı taşlar, Roma çağında ise Pantheon sütunları gibi büyük yapı elemanları granodiyorit ocaklarından çıkarılmıştır.

Granodiyorit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,6–2,8 g/cm³’tür.

Granodiyorit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Sierra Nevada Batolitleri, Kaliforniya, ABD; Uludağ Masifi, Bursa; Aswan ve Gebel Tingar, Mısır; Mons Claudianus, Doğu Çölü, Mısır; Little Cottonwood Kanyonu, Utah, ABD.

Granodiyorit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Uludağ Masifi, Bursa; Kozak Plütonu, Bergama, İzmir.

Granodiyorit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Gözle seçilen kuvars (camsı gri), plajiyoklaz (beyaz-sütlü), biraz pembemsi alkali feldispat ve siyah biyotit ile hornblend taneleri birbirine kenetlenmiştir. Granitten genellikle daha koyu, iki tonlu görünür; çünkü siyah mineraller daha bolur ve pembe alkali feldispat azdır. Camı çizer, çelik bıçakla çizilmez; sirke ya da seyreltik asitle köpürmez. Ticarette cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu “granit” adıyla satılır; granodiyorit de bunların arasındadır. Bergama Graniti de büyük ölçüde granodiyorittir.

Granodiyorit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Granodiyorit bol bulunan bir derinlik kayacıdır; kırma taş olarak tonla satıldığında değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit ve çekici olması, iyi cila alması, dayanımı ve ocağın uzaklığı belirler. Ticarette “granit” olarak satıldığı için granodiyorit adı ayrı bir değer katmaz; ocağın bulunduğu bölgenin ve taşın görünümünün bilinirliği değeri etkiler.

Kaynaklar

  1. Granodiorite · Wikipedia
  2. Granodiyorit · Vikipedi
  3. Rosetta Stone · Wikipedia
  4. Ornamental Stones (Harrell), UCLA Encyclopedia of Egyptology 1(1) · University of California, 2013
  5. Mons Claudianus · Wikipedia
  6. Little Cottonwood Canyon · Wikipedia
  7. Sierra Nevada Batholith · Wikipedia
  8. Mount Kinabalu · Wikipedia
  9. Physico-mechanical characterization and gamma radiation shielding capability of granodiorite from Suwayqat El-Arsha, Egypt · PubMed Central
  10. Uludağ Masifi'nin (Bursa) petrol ve doğalgaz potansiyelinin yeni bir jeokimyasal yöntemle değerlendirilmesi (Palabıyık, Özdemir, Şahinoğlu & Karataş), Trakya Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi 21(1): 45–66 · Trakya Üniversitesi, 2020
  11. Uludağ · Wikipedia
  12. Uludağ volfram yataklarının değerlendirilmesi (Ekinci), yüksek lisans tezi · İstanbul Teknik Üniversitesi, 1993
  13. Dikili-Bergama-Çandarlı (Batı Anadolu) Yöresinin Jeolojisi ve Magmatik Kayaçların Petrolojisi (Ercan ve ark.), Jeoloji Mühendisliği 20 · MTA Genel Müdürlüğü, 1984
  14. Bergama Graniti, coğrafi işaret tescili (No. 271) · T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, İzmir İl Müdürlüğü, 2017

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Albit

Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.

Mineral

Alünit

Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.

Mineral

Anhidrit

Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.