Organik taş

Taşlaşmış ağaç

Petrified wood

Gömülen ağacın dokusunun silika minerallerince yer değiştirmesiyle oluşan fosil: yıllık halkaları taşta bile seçilebilir.

Diğer adları: Fosil ağaç · Silisleşmiş ağaç

Halk arasında: Yarı değerli taş
Süs taşı
Türkiye’de önemli

Fotoğraf: Daniel Schwen · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)6,5–7

Özgül ağırlık2,58–2,91 g/cm³

Renkler

donuk gri
kahverengi
kırmızı
pembe
açık kahverengi
sarı
mavimsi mor

Bileşim: Odun dokusunun yerini çoğunlukla silika alır: jasper, kalsedon ve daha seyrek opal; kalsit ve pirit gibi başka mineraller çok daha seyrektir. Zamanla özgün organik maddenin yalnızca yaklaşık yüzde 10'u kalır; kalan, demir, alüminyum ve kalsiyum gibi elementler dışında hemen hemen saf silikadır.
Doku: Ağacın üç boyutlu biçimini korur; hücre duvarları, yıllık halkalar ve bazen dal ve kabuk dokusu ayrıntılı biçimde seçilir. Kırık yüzeyi düzensiz ve kıymıksıdır.
Saydamlık: Yarı saydam, Opak
Kırılma: Düzensiz, kıymıksı
Kırılma indisi: 1,54

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 5/9 ·Süs taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Taşlaşmış ağaç, fosilleşmiş odundur: ağacın dokusu, gömüldüğü yerde su ve volkan külünün getirdiği minerallerle, çoğunlukla silikayla (opal, kalsedon ya da kuvars) yer değiştirmiştir. Çoğu bitki fosilinin aksine ağacın üç boyutlu biçimini korur; hücre duvarları ve yıllık halkalar taşta bile görülebilir. Rengini çoğunlukla demir gibi eser metallerden alır. Türkiye'de Ankara'daki Çamlıdere çevresinde ve Bolu'da, yaklaşık 18 milyon yıl önce gömülmüş Erken Miyosen ormanları bulunur.

Görseller

Taşlaşmış ağaç örneği (2) — Fotoğraf: W.carter · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Ağaçlar ölünce hızla çürür; ama gövde nemli tortula ya da volkan külüyle çabuk örtülürse oksijensiz kalır ve bakteri ile mantarlar odunu yiyemez. Tortul içinde dolaşan, mineral yüklü sular odunun hücre duvarlarını ve boşluklarını doldurur ve yer değiştirir. Silika, selülozla hidrojen bağları kurarak bir tür kalıp oluşturur; sonra selüloz çürüdükçe yerini silika alır, bu yüzden hücre duvarları çoğu zaman ayrıntılı biçimde korunur. Volkan külü silika bakımından zengin olduğu için özellikle elverişlidir. Renkleri çoğunlukla eser metaller verir; demir en önemlisidir, krom ise parlak yeşil renk yapar.

Ne işe yarar?

Süs nesnesi: Masa tablası, kitap desteği, saat kadranı gibi süs nesneleri yapılır; takıda sınırlı kullanılır.
Yapı: Petrified Forest Ulusal Parkı yakınındaki bazı Ancestral Puebloan yapıları, Agate House Pueblo gibi, taşlaşmış ağaçla inşa edilmiştir.
Bilim: Taşlaşmış ağaçlar eski ormanları ve iklimleri anlamaya yarar. Ankara çevresinde bulunanlar üzerine yapılan çalışmalar, Erken Miyosen’de orada sıcak, donsuz bir iklim ve çeşitli orman türleri bulunduğunu gösterdi.

Nerelerde bulunur?

Taşlaşmış ağaç dünyanın her yerinde, yaklaşık 390 milyon yıl önceki Devon’dan günümüze yakın zamana uzanan tortullarda bulunur. Bazı “taşlaşmış ormanlar” volkan püskürmesiyle gömülmüş bütün ekosistemlerdir ve gövdeler çoğu zaman yetiştikleri yerde durur; Yellowstone Ulusal Parkı’ndaki Amethyst Ridge’de birbiri üstüne 27 orman ekosistemi görülür. Öteki türde ise ırmakla taşınan ve biriken kütükler söz konusudur; ABD’deki Petrified Forest Ulusal Parkı bunun güzel bir örneğidir. Yunanistan’ın Midilli Adası, Mısır’da Kahire–Süveyş yolu çevresi, Almanya’nın Chemnitz kenti ve Arjantin Patagonya’sındaki Jaramillo Taşlaşmış Ormanı öbür bilinen örneklerdir.

Türkiye’de

Ankara’nın Çamlıdere, Kızılcahamam ve Beypazarı ilçelerinde ve Bolu’da Seben ile Kıbrıscık çevresinde, yaklaşık 18 milyon yıl önce Galatya Volkanik Bölgesi’ndeki püskürmelerle gömülmüş Erken Miyosen ormanlarının silisleşmiş ağaçları bulunur. Bayam ve arkadaşlarının (2018) çalışmasında bu sahalardan toplanan 233 taşlaşmış odunda Sequoia, Taxodium, Quercus (meşe), Cedrus (sedir) ve Pinus (çam) gibi çok sayıda cins saptandı; bazı gövdeler yetiştikleri yerde, kesilmiş kütükler olarak durmaktadır. Çamlıdere’de Pelitçik köyündeki Kuztepe’de bulunan fosil orman, 2020 tarihli Cumhurbaşkanı Kararı’yla (karar no. 3060) “kesin korunacak hassas alan” olarak tescil edilmiştir. Bolu’daki Seben çevresinde Hocaş ve Kozyaka’da iki ayrı fosil orman sahası ayrıca tanımlanmıştır (Akkemik ve ark., 2016).

Değerini ne belirler?

Taşlaşmış ağacın değerini odun dokusunun ne kadar ayrıntılı korunduğu, renk ve desenin güzelliği, parçanın boyutu ve çatlaksızlığı ve cilasının kalitesi belirler; bilim açısından yaşı, korunmuş hücre ayrıntıları ve ağaç türü de önemlidir. Çoğu yerde bol bulunan bir süs taşıdır: masa tablası, kitap desteği, saat ve süs nesnesi yapılır, takıda sınırlı kullanılır. Koruma altındaki alanlardan alınan parçalar yasa dışıdır; yasal kaynağı bilinmeyen parça alınmamalıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Çoğu zaman gövde, dal ya da kütük biçimindedir; yüzeyde kabuk, halka ve damar gibi odun dokusu seçilir.
2
Tahtadan çok daha ağırdır ve sert bir taş gibi hissedilir: sertliği 6,5–7'dir, camı çizer; kırık yüzeyi düzensiz ve kıymıksıdır.
3
Kesilip cilalanmış kesitte yıllık halkalar ve hücre yapısı görülebilir.
4
Rengi çoğunlukla donuk gri ya da kahverengidir; kırmızı, pembe, sarı ve hatta mavimsi mor tonlar da görülür. Renklerin çoğu demir gibi eser metallerden gelir.

Yanlış bilinenler

YanlışTaşlaşmış ağaç, odunun kendisinin taşa dönüşmesidir.
DoğrusuOdun taşa dönüşmez; hücre duvarlarının ve boşlukların yerini suda çözünmüş mineraller alır. Zamanla özgün organik maddenin yalnızca yaklaşık yüzde 10'u kalır, gerisi neredeyse saf silikadır.
YanlışOdunun taşlaşması mutlaka milyonlarca yıl sürer.
DoğrusuSilika bakımından zengin sıcak su kaynaklarında odun yüzlerce yıl içinde silisleşebilir. Çoğu taşlaşmış ağaç yine de milyonlarca yıllıktır.
YanlışTaşlaşmış ağaçtan bir parça alıp götürmek zararsız bir hatıradır.
DoğrusuBirçok yerde bu yasaktır: ABD'deki Petrified Forest Ulusal Parkı'ndan hiçbir doğal nesne alınamaz, Ankara'daki Pelitçik Fosil Ormanı ise 2020'den beri “kesin korunacak hassas alan”dır. Parça alındığında yerinden ve bağlamından koparılmış olur; bilim için o yer ve konum da parçanın kendisi kadar önemlidir.

Bunu biliyor muydun?

Yunanistan'ın Midilli (Lesbos) Adası'nın batı ucundaki taşlaşmış orman, 150 km²'yi aşan alanıyla belki de en büyüklerindendir; 1985'te ulusal anıt ilan edilmiştir ve 22 metreye varan gövdeler içerir.

Silika bakımından zengin sıcak su kaynaklarında odun yüzlerce yıl içinde silisleşebilir; oysa genel olarak bu süre çok daha uzundur.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Petrified Forest Ulusal Parkı, Arizona, ABD · Önemli yatakIrmakla taşınıp birikmiş kütüklerin güzel bir örneği: yaklaşık 230 milyon yıllık (Geç Triyas) silisleşmiş ağaçlar. Parktan hiçbir doğal nesne alınamaz
Yellowstone Ulusal Parkı, Wyoming, ABD · Bilinen bulunuş yeriAmethyst Ridge'de volkan püskürmeleriyle gömülmüş 27 ardışık orman ekosistemi görülür
Midilli (Lesbos) Adası'nın batısı, Yunanistan · Önemli yatak150 km²'den büyük alanıyla belki de en büyük taşlaşmış orman; 1985'te ulusal anıt ilan edildi, 22 m'ye varan gövdeler içerir
Kahire–Süveyş yolu çevresi, Mısır · Bilinen bulunuş yeriMısır Çevre Bakanlığı tarafından ulusal koruma alanı ilan edilmiş taşlaşmış orman; koordinat Kahire kentindendir
Chemnitz, Saksonya, Almanya · Tarihî kaynakYerinde duran taşlaşmış orman 1737'de kentin içinde bulundu; doğa tarihi müzesi örnekleri sergiler
Jaramillo Taşlaşmış Ormanı, Santa Cruz, Arjantin · Bilinen bulunuş yeriPatagonya'da çapı 3 m'yi, boyu 30 m'yi aşan birçok gövde
Çamlıdere (Pelitçik, Kuztepe), Ankara · Önemli yatak18,2–16,9 milyon yıllık Erken Miyosen silisleşmiş ağaçları; Pelitçik Fosil Ormanı 2020'de “kesin korunacak hassas alan” olarak tescil edildi
Kızılcahamam, Ankara · Bilinen bulunuş yeriAynı Erken Miyosen taşlaşmış orman kuşağı
Beypazarı, Ankara · Bilinen bulunuş yeriAynı Erken Miyosen taşlaşmış orman kuşağı
Seben (Hocaş ve Kozyaka), Bolu · Bilinen bulunuş yeriErken Miyosen'de bir püskürmeyle devrilmiş gövdelerin alt kısımlarından oluşan iki fosil orman sahası

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Taşlaşmış ağaç nedir?

Taşlaşmış ağaç ne işe yarar?

Süs nesnesi: Masa tablası, kitap desteği, saat kadranı gibi süs nesneleri yapılır; takıda sınırlı kullanılır. Yapı: Petrified Forest Ulusal Parkı yakınındaki bazı Ancestral Puebloan yapıları, Agate House Pueblo gibi, taşlaşmış ağaçla inşa edilmiştir. Bilim: Taşlaşmış ağaçlar eski ormanları ve iklimleri anlamaya yarar. Ankara çevresinde bulunanlar üzerine yapılan çalışmalar, Erken Miyosen'de orada sıcak, donsuz bir iklim ve çeşitli orman türleri bulunduğunu gösterdi.

Taşlaşmış ağaç ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,58–2,91 g/cm³’tür.

Taşlaşmış ağaç nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Petrified Forest Ulusal Parkı, Arizona, ABD; Midilli (Lesbos) Adası'nın batısı, Yunanistan; Çamlıdere (Pelitçik, Kuztepe), Ankara; Chemnitz, Saksonya, Almanya; Yellowstone Ulusal Parkı, Wyoming, ABD.

Taşlaşmış ağaç Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Çamlıdere (Pelitçik, Kuztepe), Ankara; Kızılcahamam, Ankara; Beypazarı, Ankara; Seben (Hocaş ve Kozyaka), Bolu.

Taşlaşmış ağaç gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çoğu zaman gövde, dal ya da kütük biçimindedir; yüzeyde kabuk, halka ve damar gibi odun dokusu seçilir. Tahtadan çok daha ağırdır ve sert bir taş gibi hissedilir: sertliği 6,5–7'dir, camı çizer; kırık yüzeyi düzensiz ve kıymıksıdır. Kesilip cilalanmış kesitte yıllık halkalar ve hücre yapısı görülebilir.

Taşlaşmış ağaç değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Taşlaşmış ağacın değerini odun dokusunun ne kadar ayrıntılı korunduğu, renk ve desenin güzelliği, parçanın boyutu ve çatlaksızlığı ve cilasının kalitesi belirler; bilim açısından yaşı, korunmuş hücre ayrıntıları ve ağaç türü de önemlidir. Çoğu yerde bol bulunan bir süs taşıdır: masa tablası, kitap desteği, saat ve süs nesnesi yapılır, takıda sınırlı kullanılır. Koruma altındaki alanlardan alınan parçalar yasa dışıdır; yasal kaynağı bilinmeyen parça alınmamalıdır.