Meteorit

Allende meteoriti

Allende meteorite

Tarihin en çok incelenen meteoriti: 1969'da Meksika'ya düşen, içinde Güneş Sistemi'nin ilk katılarını taşıyan en büyük karbonlu kondrit.

Halk arasında: Göktaşı

Parlak siyah erime kabuğuyla kaplı bütün bir Allende parçasıFotoğraf: Jon Taylor · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)5–7

Özgül ağırlık2,69–3,21 g/cm³

Renkler

parlak siyah (erime kabuğu)
koyu gri (iç kısım)
beyaz kapanımlı ve açık renkli kondrüllü

Bileşim: CV3 grubundan karbonlu kondrit: matris ve kondrüller başlıca olivin ve piroksenden oluşur. Kalsiyum, alüminyum ve titan gibi yüksek sıcaklıkta eriyen elementlerce zengin, sodyum ve potasyumca fakirdir. Toplam demir yaklaşık %24'tür, ama neredeyse hiç demir-nikel metal içermez. Az miktarda grafit ve elmas dahil karbon ve amino asitler gibi organik bileşikler de bulunur.
Doku: Bir breş: koyu bir matris içinde milimetre boyunda açık renkli kondrüller, birkaç santimetreye varan, yuvarlak ya da düzensiz (“amipsi”) beyaz kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) ve koyu renkli kırıntılar.
Parlaklık: Mat
Saydamlık: Opak

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 6/9 ·Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Allende meteoriti, 8 Şubat 1969 gecesi Meksika'nın Chihuahua eyaletine düşen ve bugüne kadar bulunmuş en büyük karbonlu kondrittir. Atmosferde parçalanan meteoritten 2 tonu aşkın parça toplandı. Bu kadar bol örnek, bilim insanlarına bu ender ve önemli meteorit türünü ayrıntılı inceleme fırsatı verdi; Allende'ye bu yüzden sık sık “tarihin en çok incelenen meteoriti” denir. İçindeki 4,567 milyar yıllık beyaz kapanımlar, Güneş Sistemi'nde oluşmuş bilinen en eski katılardır.

Görseller

Allende'den kesilmiş bir dilim: koyu matris içinde beyaz CAI'ler ve kondrüller (Arizona Eyalet Üniversitesi)Fotoğraf: Daderot · CC0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Allende, Güneş Sistemi’nin oluşumunun başında, Güneş’in çevresindeki gaz ve toz bulutundan (Güneş bulutsusundan) oluştu. İçindeki beyaz kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) ve kondrüller, Güneş Sistemi’nde oluşmuş ilk katılar arasındadır. Bunlar daha sonra tozla birlikte bir araya gelerek meteoritin ana gövdesini oluşturdu. Allende’nin “3” tipi olması, ana gövdesinde sonradan önemli bir ısınma yaşanmadığını gösterir.

1977’de yapılan izotop analizleri, kalsiyum, baryum ve neodimyum gibi bazı elementlerin erken Güneş Sistemi bulutunun dışından geldiğini gösterdi. Meteoritteki kısa ömürlü alüminyum-26 izotopu da Güneş Sistemi oluşmadan en çok 2 milyon yıl önce yakında bir süpernova patlaması olduğu görüşünü destekler.

Ne işe yarar?

Güneş Sistemi’nin yaşı: CAI’ler ve kondrüller 4,567 milyar yaşındadır; karbonlu kondritlerin yaşı çoğu zaman Güneş Sistemi’nin yaşı olarak alınır.
Yıldız tozu: Olağandışı izotop oranları ve Güneş öncesi taneler, Güneş’ten önceki yıldızların ve süpernovaların izlerini taşır.
Yeni mineraller: Allende’de 2012’de bulunan panguit gibi daha önce bilinmeyen mineraller tanımlanmıştır.

Tarihçe

8 Şubat 1969’da gece saat 01.05’te güneybatıdan gelen dev ve parlak bir ateş topu, yüzlerce kilometrelik bir alanda gökyüzünü ve yeri aydınlattı, sonra patlayıp binlerce parçaya ayrıldı. Parçalar kuzey Meksika’da, Pueblito de Allende köyü yakınında, yaklaşık 50 kilometre uzunluğunda ve 8 kilometre genişliğinde bir alana saçıldı. Smithsonian Enstitüsü dahil birçok müze Meksika’ya ekip gönderdi. Tek tek parçaların ağırlığı 1 gramdan 110 kilograma kadar değişir; aradan 50 yıldan fazla zaman geçmesine karşın bölgede hâlâ ara sıra parça bulunur.

Değerini ne belirler?

Allende'nin değeri öncelikle bilimseldir: Güneş Sistemi'nin ilk katılarını bol miktarda taşır. Çok miktarda toplandığı için en yaygın dağıtılmış meteoritlerden biridir; bu da onu koleksiyoncular için görece erişilebilir kılar. Bir parçanın değerini kütlesi, erime kabuğunun bütünlüğü, kesitte CAI'lerin görünmesi ve belgelenmiş kaynağı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Çoğu parçanın dışı, atmosferden geçerken eriyen yüzeyin oluşturduğu parlak, siyah, camsı bir erime kabuğuyla kaplıdır.
2
Kesilip parlatıldığında koyu gri bir matris içinde milimetre boyunda açık renkli kondrüller ve birkaç santimetreye varan beyaz, düzensiz biçimli kapanımlar görülür.
3
Birçok kondritin aksine neredeyse hiç demir-nikel metal tanesi içermez.

Yanlış bilinenler

YanlışAllende'de uzaydan gelen bir protein bulundu.
Doğrusu2020'de Allende'de “hemoglisin” adlı Dünya dışı bir protein bulunduğu iddia edildi, ama bu çalışma hakemli bir dergide yayımlanmamıştır ve doğrulanmamıştır. Allende'de kanıtlanmış olan, bazıları Dünya'da bilinmeyen amino asitler dahil organik bileşiklerdir.
YanlışGöktaşları demirden olur.
DoğrusuDüşen meteoritlerin çoğu taş meteorittir. Allende de taşsı bir meteorittir: başlıca olivin ve piroksenden oluşur ve neredeyse hiç demir-nikel metal içermez.

Bunu biliyor muydun?

Allende, Apollo görevlerinin ilk Ay kayaçlarını getirmesinden yalnızca birkaç ay önce düştü. Gezegen bilimcilerin hazırlıklı ve heyecanlı olduğu bu dönemde laboratuvarlar hemen meteoriti incelemeye koyuldu.

Meteoritin atmosfere girmeden önce aşağı yukarı bir otomobil büyüklüğünde olduğu ve saniyede 16 kilometreyi aşan bir hızla geldiği düşünülür.

2012'de Allende'de daha önce bilinmeyen, titan dioksitten oluşan yeni bir mineral bulundu ve “panguit” adı verildi.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika · Tip lokalite8 Şubat 1969'da gece saat 01.05'te görülen düşüş. Parçalar yaklaşık 50 × 8 km'lik, bilinen en büyüklerden bir saçılma alanına dağıldı; 25 yılı aşkın sürede 2–3 ton parça toplandı.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Allende meteoriti nedir?

Allende neden bu kadar önemlidir?

Allende'deki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) 4,567 milyar yaşındadır: Güneş Sistemi'nde oluşmuş bilinen en eski katılardır, Dünya'dan 30 milyon yıl yaşlıdırlar. Bu yüzden Güneş Sistemi'nin yaşını belirlemeye yardım ederler. Ayrıca içerdikleri olağandışı izotoplar, Güneş Sistemi oluşmadan önce yakındaki yıldızlarda gerçekleşen olayların izlerini taşır.

Allende meteoriti ne işe yarar?

Güneş Sistemi'nin yaşı: CAI'ler ve kondrüller 4,567 milyar yaşındadır; karbonlu kondritlerin yaşı çoğu zaman Güneş Sistemi'nin yaşı olarak alınır. Yıldız tozu: Olağandışı izotop oranları ve Güneş öncesi taneler, Güneş'ten önceki yıldızların ve süpernovaların izlerini taşır. Yeni mineraller: Allende'de 2012'de bulunan panguit gibi daha önce bilinmeyen mineraller tanımlanmıştır.

Allende meteoriti ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,69–3,21 g/cm³’tür.

Allende meteoriti nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika.

Allende meteoriti gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çoğu parçanın dışı, atmosferden geçerken eriyen yüzeyin oluşturduğu parlak, siyah, camsı bir erime kabuğuyla kaplıdır. Kesilip parlatıldığında koyu gri bir matris içinde milimetre boyunda açık renkli kondrüller ve birkaç santimetreye varan beyaz, düzensiz biçimli kapanımlar görülür. Birçok kondritin aksine neredeyse hiç demir-nikel metal tanesi içermez.

Allende meteoriti değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Allende'nin değeri öncelikle bilimseldir: Güneş Sistemi'nin ilk katılarını bol miktarda taşır. Çok miktarda toplandığı için en yaygın dağıtılmış meteoritlerden biridir; bu da onu koleksiyoncular için görece erişilebilir kılar. Bir parçanın değerini kütlesi, erime kabuğunun bütünlüğü, kesitte CAI'lerin görünmesi ve belgelenmiş kaynağı belirler.