Kayaç
Kimberlit
Kimberlite
Elmasları derinden yeryüzüne çıkaran kayaç: mantodan fırlayan, nadir ve şiddetli bir püskürmenin geride bıraktığı boru.
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Cevher
- Endüstriyel
_1.jpg){kind=link}
Kısaca
Kimberlit, yerin yüzlerce kilometre altında oluşan, olivince zengin koyu bir kayaçtır. Dikey borular boyunca çok hızlı ve şiddetli patlamalarla yeryüzüne çıkar ve yolda mantodan kopardığı kaya parçalarını, kimi zaman da elmasları birlikte getirir. Bugün çıkarılan birincil elmasların başlıca kaynağıdır; adını Güney Afrika'daki Kimberley kentinden alır. Ancak her kimberlit elmas içermez.
Görseller
_3.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Kimberlit magması, yeryüzünün altında yaklaşık 150 ile 450 kilometre derinlikte, mantoda oluşur. Bu magma bol su ve karbondioksit içerir; çok hızlı ve şiddetli bir püskürmeyle yüzeye yükselirken önündeki kayaçları parçalar, yolda mantodan ve çevre kayaçlardan kopardığı parçaları (ksenolitleri) ve varsa elmasları içine alır. Geride, aşağı doğru daralan, üstten bakınca yaklaşık yuvarlak ya da oval bir boru bırakır; boruların çapı 75 metreden 1,5 kilometreye kadar değişir. Daha seyrek olarak kimberlit dayk ve silller (düzlemsel sokulumlar) hâlinde de bulunur.
Boru yüzeye yakın kısmında havayla, suyla etkileşerek ayrışır: üst bölüm sarımsı kahverengi, kolay ufalanan sarı zemin, altı ise serpantinleşmiş, sert ve mavimsi mavi zemin olur. Elmasın çıkarılması için mavi zeminin kırıcılarla öğütülmesi gerekir.
Ne işe yarar?
- Elmas: Kimberlit, doğal elmasın en önemli birincil kaynağıdır. Elmas hakkında daha fazlası için elmas sayfasına bakın.
- Arama göstergesi: Dere kumunda ve toprakta bulunan kırmızımsı-mor pirop granat, kromlu diyopsit ve magnezyumlu ilmenit gibi belirteç mineraller, yakında bir kimberlit olabileceğini gösterir ve arama çalışmalarında izlenir.
- Bilim: Kimberlitin mantodan getirdiği kaya parçaları, yerin derinliklerinin bileşimini ve sıcaklığını anlamak için incelenir.
Nerede bulunur?
Kayaç adını Güney Afrika’daki Kimberley kentinden alır; 1869’da 83,5 karatlık “Güney Afrika Yıldızı” elmasının bulunması orada büyük bir elmas akınını başlatmıştır. Güney Afrika’da Cullinan (Premier madeni), Rusya’da Yakutistan’daki Mir ve Udaçnaya boruları, Botsvana’da Jwaneng ve Orapa ile Kanada’da Lac de Gras bölgesi ünlü kimberlit yataklarıdır. Kimberlit olarak tanımlanan kayaçlar her zaman elmas getirmez: New York eyaletindeki Ithaca çevresinde bunlardan seksenden fazlası vardır.
Değerini ne belirler?
Kimberlitin kendisi değersizdir; değerini taşıdığı elmasın miktarı belirler. Bir borunun işletilebilmesi için elmas tenörünün (ton başına karat), elmasların büyüklüğünün ve mücevher kalitesinde olan oranın yüksek olması, borunun derinliği ve çevresindeki kayacın sağlamlığı, işletme ve taşıma maliyeti ile elmas piyasasındaki talep önemlidir. Bilinen yaklaşık 6.400 borunun yalnızca küçük bir bölümü ekonomik olarak işletilir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Taze “mavi zemin” koyu gri-yeşilimsi, ağır ve sert bir kayaçtır; ince taneli bir hamur içinde yuvarlak olivin, granat ve piroksen taneleri ile yabancı kaya parçaları görülür.
- 2
Ayrışmış “sarı zemin” sarımsı kahverengi ve ufalanır; ilk bakışta toprağa benzer.
- 3
Çoğu başka kayaçta bulunmayan belirteç mineraller içerir: kırmızımsı-mor pirop granat, parlak yeşil kromlu diyopsit ve siyah magnezyumlu ilmenit.
- 4
Elmas, kayacın içinde çıplak gözle görülemeyecek kadar azdır; ton başına karat ölçeğinde bulunur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Elmas bulunduran ama kimberlit olmayan bir başka kayaç, lamproittir; Avustralya'daki Argyle gibi bazı büyük elmas madenleri lamproitten çıkarılır.
- Serpantinleşmiş peridotit ve diğer koyu yeşil ultrabazik kayaçlar kimberlite benzer; kesin tanı için mineral topluluğu ve kimyasal analiz gerekir.
Yanlış bilinenler
YanlışKimberlit her zaman elmas içerir; her kimberlit borusu bir elmas madenidir.
Doğrusu2014 itibarıyla bilinen yaklaşık 6.400 kimberlit borusundan yalnızca yaklaşık 900'ü elmas içerir ve 30 kadarı elmas için işletilir. New York'taki seksenden fazla kimberlitik daykın hiçbirinde elmas yoktur.
YanlışElmaslar kimberlit içinde ya da kimberlit volkanında oluşur.
DoğrusuElmaslar yaklaşık 150-200 kilometre derinlikte, çoğu bir milyar yıldan fazla önce oluşmuştur. Kimberlit magması onları oluşturmaz; yalnızca çok hızlı bir asansör gibi yeryüzüne taşır.
Bunu biliyor muydun?
Kimberley'deki elle kazılmış Big Hole'da 1871-1914 arasında 50.000'e varan işçi kazma ve kürekle 22 milyon tondan fazla kaya çıkardı; yaklaşık 14 milyon karat elmas elde edildi.
Güney Afrika'daki Premier madeninin kimberlit borusundan 1905'te çıkan 3.106 karatlık Cullinan, bugüne dek bulunmuş en büyük mücevher kalitesinde ham elmastır.
New York'ta Ithaca çevresinde Güney Afrika'dakilere benzer kayaçlar, Kimberley'de tanınmalarından yaklaşık elli yıl önce, 1837'de fark edilmişti; ama bu dayklarda hiç elmas bulunmamıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Kimberley, Kuzey Kap, Güney Afrika · Tip lokaliteKayacın adını aldığı kent. Elle kazılmış “Big Hole” bir kimberlit borusudur: 1871-1914 arasında 22 milyon tondan fazla kaya çıkarılmış ve yaklaşık 14 milyon karat elmas elde edilmiştir.
- Premier Madeni, Cullinan, Gauteng, Güney Afrika · Önemli yatakHavuç biçimli bir kimberlit borusu; 1905'te bulunan 3.106 karatlık Cullinan, bugüne dek çıkmış en büyük mücevher kalitesinde ham elmastır.
- Mir Borusu, Mirni, Saha (Yakutistan), Rusya · Önemli yatak1955'te bulunan boru, 525 metreden derin ve 1.200 metre çaplı dev bir açık ocak bırakmıştır; yer altı madenciliği 2009'da yeniden başlamıştır.
- Udaçnaya Borusu, Daldın-Alakit alanı, Saha (Yakutistan), Rusya · Önemli yatak1955'te, Mir'in bulunuşundan iki gün sonra keşfedilen kimberlit borusu; yaklaşık 640 metre derinlikte açık ocak madeni olarak işletilmiştir.
- Jwaneng, Güney Bölgesi, Botsvana · Önemli yatak1982'de açılan, üç kimberlit borusundan oluşan madene “dünyanın değer bakımından en zengin elmas madeni” denir.
- Orapa, Orta Bölge, Botsvana · Önemli yatak1967'de keşfedilen, yüzeye yakın birleşen iki kimberlit borusu üzerindeki ocak, alan bakımından dünyanın en büyük elmas madenidir.
- Lac de Gras (Diavik), Kuzeybatı Toprakları, Kanada · Bilinen bulunuş yeriKimberlit boruları Lac de Gras gölünün sığ sularının altında yer alır; 2003'te üretime başlayan Diavik madeni bu borulardan elmas çıkarmıştır.
- Ithaca ve Cayuga Gölü çevresi, New York, ABD · Tarihî kaynakYaklaşık 160-135 milyon yıl önce yerleşen seksenden fazla kimberlitik dayk bilinir; bunlardan hiçbirinde elmas bulunmamıştır, çünkü mantonun elmas için fazla serin olan üst bölümünden gelirler.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Kimberlit nedir?
Kimberlit, yerin yüzlerce kilometre altında oluşan, olivince zengin koyu bir kayaçtır. Dikey borular boyunca çok hızlı ve şiddetli patlamalarla yeryüzüne çıkar ve yolda mantodan kopardığı kaya parçalarını, kimi zaman da elmasları birlikte getirir. Bugün çıkarılan birincil elmasların başlıca kaynağıdır; adını Güney Afrika'daki Kimberley kentinden alır. Ancak her kimberlit elmas içermez.
Kimberlit ne işe yarar?
Elmas: Kimberlit, doğal elmasın en önemli birincil kaynağıdır. Elmas hakkında daha fazlası için elmas sayfasına bakın. Arama göstergesi: Dere kumunda ve toprakta bulunan kırmızımsı-mor pirop granat, kromlu diyopsit ve magnezyumlu ilmenit gibi belirteç mineraller, yakında bir kimberlit olabileceğini gösterir ve arama çalışmalarında izlenir. Bilim: Kimberlitin mantodan getirdiği kaya parçaları, yerin derinliklerinin bileşimini ve sıcaklığını anlamak için incelenir.
Kimberlit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,4–2,9 g/cm³’tür.
Kimberlit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Kimberley, Kuzey Kap, Güney Afrika; Premier Madeni, Cullinan, Gauteng, Güney Afrika; Mir Borusu, Mirni, Saha (Yakutistan), Rusya; Udaçnaya Borusu, Daldın-Alakit alanı, Saha (Yakutistan), Rusya; Jwaneng, Güney Bölgesi, Botsvana.
Kimberlit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Taze “mavi zemin” koyu gri-yeşilimsi, ağır ve sert bir kayaçtır; ince taneli bir hamur içinde yuvarlak olivin, granat ve piroksen taneleri ile yabancı kaya parçaları görülür. Ayrışmış “sarı zemin” sarımsı kahverengi ve ufalanır; ilk bakışta toprağa benzer. Çoğu başka kayaçta bulunmayan belirteç mineraller içerir: kırmızımsı-mor pirop granat, parlak yeşil kromlu diyopsit ve siyah magnezyumlu ilmenit. Elmas bulunduran ama kimberlit olmayan bir başka kayaç, lamproittir; Avustralya'daki Argyle gibi bazı büyük elmas madenleri lamproitten çıkarılır.
Kimberlit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Kimberlitin kendisi değersizdir; değerini taşıdığı elmasın miktarı belirler. Bir borunun işletilebilmesi için elmas tenörünün (ton başına karat), elmasların büyüklüğünün ve mücevher kalitesinde olan oranın yüksek olması, borunun derinliği ve çevresindeki kayacın sağlamlığı, işletme ve taşıma maliyeti ile elmas piyasasındaki talep önemlidir. Bilinen yaklaşık 6.400 borunun yalnızca küçük bir bölümü ekonomik olarak işletilir.
Kaynaklar
- Kimberlite · Wikipedia
- Kimberlite · Encyclopaedia Britannica
- Big Hole · Wikipedia
- Cullinan Diamond Mine (Premier Mine) · Wikipedia
- Mir Mine · Wikipedia
- Udachnaya pipe · Wikipedia
- Jwaneng diamond mine · Wikipedia
- Orapa diamond mine · Wikipedia
- Diavik Diamond Mine · Wikipedia
- Kimberlitic Rocks of New York State · Rochester Academy of Science
- Density Measurement of the Kelvin and Faraday Kimberlites in the Northwest Territories of Canada (Bloem, Hetman, Arseneau & Hrkac) · 11th International Kimberlite Conference, Extended Abstract 11IKC-4680, 2017
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Arsenopirit
Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.