Kayaç
Oolitik kireçtaşı
Oolitic limestone
Balık yumurtasını andıran minik kalsit tanelerinden oluşan kireçtaşı: St Paul Katedrali'nin, Bath'ın ve Empire State Binası'nın taşı.
Diğer adları: Ovolit
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
- Yapı taşı
.jpg){kind=link}
Kısaca
Oolitik kireçtaşı, ooid denen, kum tanesi büyüklüğünde yuvarlak taneciklerden oluşan bir kireçtaşıdır. Ooidler sıcak, sığ ve dalgalı denizlerde, bir kabuk kırıntısının ya da kum tanesinin çevresine kalsit katmanları çökelerek büyür; kayaç büyüteçle bakıldığında balık yumurtası kümesine benzer. Taşçılar için sert ama kolay yontulan bir malzeme olduğundan Portland, Bath ve Indiana taşı gibi ünlü yapı taşları bu gruptandır. Adı, Yunancada “yumurta taşı” anlamına gelir.
Görseller
_1.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Ooidler sıcak, sığ ve dalgalı deniz ortamlarında oluşur. Küçük bir kabuk parçası ya da kum tanesi çekirdek görevi görür; güçlü gelgit akıntıları onu deniz tabanında yuvarlarken kalsiyum karbonat çekirdeğin çevresine ince katmanlar hâlinde çöker. Soğan gibi katmanlanarak büyüyen tane 0,25–2 mm’ye ulaşınca ooid sayılır. Bu taneler birikip çimentolanınca oolit, yani oolitik kireçtaşı oluşur.
Çok nadir olarak ooidler tatlı su göllerinde de oluşur; Idaho’daki Shoofly Oolit dünyanın en büyük tatlı su göl tabanı oolitlerinden biri sayılır. Florida’daki Miami Kireçtaşı’nda ise deniz çekildikten sonra sızan yağmur suyu, aragoniti kalsite çevirerek taşı sertleştirmiştir.
Ne işe yarar?
- Yapı ve kesme taşı: Portland, Bath ve Indiana taşı gibi oolitik kireçtaşları katedrallerde, saraylarda, müzelerde ve gökdelenlerde kullanılmıştır. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Portland’daki ocaklar Londra’daki Cenotaph’ın ve savaş mezarlıklarının mezar taşlarının taşını verdi.
- Oyma ve taş işçiliği: Taneleri orta derecede çimentolanmış olduğundan taşçılar tarafından kolayca oyulup yontulabilir, yine de havaya karşı dayanıklıdır.
- Akvaryum kumu: Oolitik kum (0,2–1,22 mm tane boyutunda), akvaryumlarda filtrelemeyi ve yararlı bakterilerin yerleşmesini kolaylaştırdığı için kullanılır.
Ünlü oolitik taşlar
Portland taşı (Dorset, İngiltere) Geç Jura yaşlıdır; Roma döneminden beri çıkarılır ve Mohs ölçeğinde yaklaşık 3,5 sertliktedir. Bath taşı (Somerset ve Wiltshire) Orta Jura yaşlıdır, yeraltı ocaklarından çıkarılır; yeni çıkarıldığında yumuşaktır, havada sertleşir. Indiana kireçtaşı (ABD) Mississippiyen yaşlı Salem Kireçtaşı’dır; ABD’deki 50 eyalet meclis binasının 35’inde kullanılmıştır.
Değerini ne belirler?
Oolitik kireçtaşı çoğunlukla blok taş olarak aranır; değerini büyük, çatlaksız ve kabuk ya da kil tabakaları az bloklar çıkarılabilmesi, renk ve doku eşitliği, gözenekliliği ile havaya karşı dayanıklılığı belirler. Portland gibi bazı taşlar mimari mirasın parçası olduğu için onarım işlerinde de aranır. Asit yağmuru taşı zamanla aşındırdığından, Indiana kireçtaşı gibi türler anıtlarda eskisi kadar kullanılmamaktadır. Ocağın yapı alanına uzaklığı nakliye maliyetini ve dolayısıyla yerel değeri etkiler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Büyüteçle bakınca, kum tanesi büyüklüğünde, yuvarlak ve soğan gibi katmanlı tanelerden (ooid) oluştuğu görülür; yüzey balık yumurtası kümesini andırır.
- 2
Kalsiyum karbonattan olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir.
- 3
Taneleri genellikle birbirine yakın boyuttadır; birçok türü her yönde kesilip yontulabilir, bu yüzden taşçılar bunlara freestone (her yöne işlenebilen taş) der.
- 4
Ayrışmış ya da aşınmış yüzeyde ooidler küçük yuvarlak çukurlar ya da kabartılar olarak öne çıkar; bazı türlerde kabuk parçaları da görülür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Taneler 2 mm'den iriyse kayaç oolit değil pizolit adını alır.
- Ooidli her kayaç kireçtaşı değildir: Ooidler fosfat, kil, çört, dolomit ya da hematit gibi demir mineralleriyle de oluşabilir.
- Konglomeraya benzetilebilir; ancak konglomerada taneler çeşitli kayaçlardan kopmuş çakıllardır, oolitte ise küçük, eşmerkezli katmanlı ve hemen hemen aynı boydadır.
Yanlış bilinenler
YanlışOolitik kireçtaşındaki yuvarlak taneler balık ya da dinozor yumurtası fosilleridir.
DoğrusuOoidler yumurta değil; bir kum tanesi ya da kabuk kırıntısının çevresinde, dalgalı sığ denizde çökelen kalsit katmanlarıdır. Adı, yumurtaya benzedikleri için Yunancada “yumurta” sözcüğünden gelir.
YanlışPortland taşı ile Bath taşı aynı taştır.
Doğrusuİkisi de oolitik kireçtaşıdır, ama farklı yaşta ve yerdedir: Portland taşı Geç Jura yaşlı, beyaz-gri renkli ve Dorset'in Portland Adası'ndandır; Bath taşı ise Orta Jura yaşlı, bal rengi ve Somerset ile Wiltshire'dan çıkar.
Bunu biliyor muydun?
Christopher Wren'in Londra Büyük Yangını'ndan (1666) sonra St Paul Katedrali'ni Portland taşıyla yeniden yapması, bu taşı Londra'nın “yerel taşı” hâline getirdi.
Indiana'daki Oolitic kasabası, bölgedeki oolitik kireçtaşı ocakları için kurulmuş ve adını bu taştan almıştır; 1931'de Empire State Binası'nın taşı yakındaki Empire Hole ocağından geldi.
Ooidler bugün de oluşuyor: Bahamalar'daki Joulter Cays adalarının gelgit kuşağı, bugünün oolitik kumuyla kaplıdır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Portland Adası, Dorset, İngiltere · Önemli yatakGeç Jura yaşlı Portland taşı oolitik kireçtaşıdır; Roma döneminden beri çıkarılır. London'daki St Paul Katedrali, Buckingham Sarayı ve British Museum bu taşla yapılmıştır; taş, Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği tarafından Küresel Miras Taşı Kaynağı ilan edilmiştir.
- Bath, Somerset, İngiltere · Tarihî kaynakOrta Jura yaşlı Great Oolite Grubu'ndan çıkarılan bal rengi Bath taşı, UNESCO Dünya Mirası olan Georgian dönemi şehrinin Royal Crescent ve Bath Manastırı gibi binalarında kullanılmıştır. Taş ocaktan yeni çıkınca yumuşaktır, havada sertleşir.
- Oolitic ve Bedford, Indiana, ABD · Önemli yatakMississippiyen yaşlı Salem Kireçtaşı oolitiktir. Oolitic kasabası taş ocakçılığı için kurulmuş ve adını bu taştan almıştır; Empire State Binası, Pentagon ve Washington Ulusal Katedrali bölgenin taşıyla yapılmıştır. 1971'den beri Indiana'nın eyalet taşıdır.
- Joulter Cays, Bahamalar · Bilinen bulunuş yeriAndros Adası'nın kuzeyindeki küçük adalarda gelgit kuşağı oolitik kumla kaplıdır; ooidlerin bugün de oluştuğu yerlerden biridir.
- Miami Kayalık Sırtı, Florida, ABD · Bilinen bulunuş yeriPleistosen yaşlı Miami Kireçtaşı (eski adıyla Miami Oolit) oolitik bir kireçtaşıdır; Florida'nın güneydoğusundaki Atlantik Kıyı Sırtı'nı ve Florida Anahtarları'nın alt kısmını oluşturur.
- Cotswold Tepeleri, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriJura yaşlı oolitik kireçtaşlarının yüzeylediği İngiliz bölgelerinden biridir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Oolitik kireçtaşı nedir?
Oolitik kireçtaşı, ooid denen, kum tanesi büyüklüğünde yuvarlak taneciklerden oluşan bir kireçtaşıdır. Ooidler sıcak, sığ ve dalgalı denizlerde, bir kabuk kırıntısının ya da kum tanesinin çevresine kalsit katmanları çökelerek büyür; kayaç büyüteçle bakıldığında balık yumurtası kümesine benzer. Taşçılar için sert ama kolay yontulan bir malzeme olduğundan Portland, Bath ve Indiana taşı gibi ünlü yapı taşları bu gruptandır. Adı, Yunancada “yumurta taşı” anlamına gelir.
Oolitik kireçtaşı ne işe yarar?
Yapı ve kesme taşı: Portland, Bath ve Indiana taşı gibi oolitik kireçtaşları katedrallerde, saraylarda, müzelerde ve gökdelenlerde kullanılmıştır. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Portland'daki ocaklar Londra'daki Cenotaph'ın ve savaş mezarlıklarının mezar taşlarının taşını verdi. Oyma ve taş işçiliği: Taneleri orta derecede çimentolanmış olduğundan taşçılar tarafından kolayca oyulup yontulabilir, yine de havaya karşı dayanıklıdır. Akvaryum kumu: Oolitik kum (0,2–1,22 mm tane boyutunda), akvaryumlarda filtrelemeyi ve yararlı bakterilerin yerleşmesini kolaylaştırdığı için kullanılır.
Oolitik kireçtaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2–2,4 g/cm³’tür.
Oolitik kireçtaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Portland Adası, Dorset, İngiltere; Oolitic ve Bedford, Indiana, ABD; Bath, Somerset, İngiltere; Joulter Cays, Bahamalar; Miami Kayalık Sırtı, Florida, ABD.
Oolitik kireçtaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Büyüteçle bakınca, kum tanesi büyüklüğünde, yuvarlak ve soğan gibi katmanlı tanelerden (ooid) oluştuğu görülür; yüzey balık yumurtası kümesini andırır. Kalsiyum karbonattan olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir. Taneleri genellikle birbirine yakın boyuttadır; birçok türü her yönde kesilip yontulabilir, bu yüzden taşçılar bunlara freestone (her yöne işlenebilen taş) der. Taneler 2 mm'den iriyse kayaç oolit değil pizolit adını alır.
Oolitik kireçtaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Oolitik kireçtaşı çoğunlukla blok taş olarak aranır; değerini büyük, çatlaksız ve kabuk ya da kil tabakaları az bloklar çıkarılabilmesi, renk ve doku eşitliği, gözenekliliği ile havaya karşı dayanıklılığı belirler. Portland gibi bazı taşlar mimari mirasın parçası olduğu için onarım işlerinde de aranır. Asit yağmuru taşı zamanla aşındırdığından, Indiana kireçtaşı gibi türler anıtlarda eskisi kadar kullanılmamaktadır. Ocağın yapı alanına uzaklığı nakliye maliyetini ve dolayısıyla yerel değeri etkiler.
Kaynaklar
- Oolite · Wikipedia
- Ovolit · Vikipedi
- Portland stone · Wikipedia
- Bath stone · Wikipedia
- Indiana limestone · Wikipedia
- Oolitic, Indiana · Wikipedia
- Miami Limestone · Wikipedia
- Joulter Cays · Wikipedia
- Isle of Portland · Wikipedia
- Stonehills Whitbed: technical data sheet compiled by the Building Research Establishment (BRE) · Albion Stone
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.