Mineral
Sfalerit
(Zn,Fe)SSphalerite
Çinkonun ana cevheri: bal sarısından kömür karasına uzanan renkleriyle tanıması en zor yaygın minerallerden biri.
Diğer adları: Çinkoblend · Blend
- Cevher
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Sfalerit, çinko ve kükürtten oluşan, içinde çoğu zaman bir miktar demir de bulunan bir mineraldir. Dünyadaki çinkonun büyük kısmı ondan elde edilir. Demiri az olanlar bal sarısı, kırmızı ya da yeşil ve yarı saydamdır; demiri arttıkça kararır ve siyah, opak bir görünüm kazanır.
Nasıl oluşur?
Sfalerit, galenle aynı ortamlarda oluşur: sıcak, metal yüklü suların kayaç çatlaklarında bıraktığı hidrotermal damarlarda, kireçtaşı ve dolomit içindeki boşluklarda biriken büyük kurşun-çinko yataklarında ve eski deniz tabanlarında oluşan masif sülfit yataklarında. Rengini belirleyen en önemli etken, yapısına giren demir miktarıdır.
Türkiye’de
Türkiye’de çinko yatakları başta Doğu Karadeniz, Kuzeybatı Anadolu ve Toroslar olmak üzere geniş bir alana yayılmıştır. Rize’deki Çayeli bakır-çinko yatağı ile Balıkesir’deki Balya ve Kayseri’deki Yahyalı çevresi, MTA’ya göre ülkenin başlıca çinko cevheri üretim yerleri arasındadır. Doğu Karadeniz’deki masif sülfit yataklarında sfalerit kalkopirit, galen ve piritle birlikte bulunur.
Ne işe yarar?
- Galvanizleme: Dünyada çinkonun en büyük kullanım alanı, çeliği paslanmaya karşı çinko ile kaplamaktır.
- Alaşımlar: Bakırla birlikte pirinç yapımında ve döküm alaşımlarında kullanılır.
- Yan ürünler: Kadmiyum, indiyum ve germanyum gibi nadir metallerin önemli bir kısmı çinko cevherlerinden yan ürün olarak elde edilir.
Nasıl tanınır?
- 1
Reçine ya da bal gibi parlar; koyu renkli örnekler bile metalden çok reçineye benzer.
- 2
Altı yönde mükemmel dilinimi vardır: kırık yüzeyinde farklı açılarda parlayan çok sayıda küçük düz yüzey görülür.
- 3
Çizgi rengi açık kahverengi, sarımsı ya da beyazdır; yani mineralin kendisinden belirgin biçimde açıktır. Siyah sfaleriti benzer görünen metalik minerallerden ayırmanın en kolay yolu budur.
- 4
Bıçakla çizilebilir (sertlik 3,5–4). Çoğu zaman galenle birlikte bulunur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Adı, Yunanca “aldatıcı” anlamındaki sözcükten gelir: eski madenciler onu galene benzetmiş ama içinden kurşun elde edememiştir.
- Kırmızı sfaleriti tanımlamak için eskiden kullanılan “ruby blende” (yakut blendi) adı yanıltıcıdır; yakutla hiçbir ilgisi yoktur.
- Kesilmiş sfalerit nadir bir koleksiyon taşıdır ve başka taşlarla karıştırılabilir. Kesilmiş bir taşın kimliğini kesin olarak ancak bir gemoloji laboratuvarı belirleyebilir.
Güvenlik
Sfalerit elle tutulduğunda genellikle zararsızdır. Ancak çoğu zaman kurşun minerali galenle birlikte bulunduğundan örneklerle çalıştıktan sonra eller yıkanmalıdır. Isıtıldığında tahriş edici kükürt dioksit gazı açığa çıkar.
Bunu biliyor muydun?
Sfaleritin beyaz ışığı renklere ayırma gücü (dispersiyon) elmasınkinden çok daha yüksektir; bu yüzden kesilmiş taşlar göz alıcı renk parıltıları saçar. Ancak yumuşaklığı ve kolay dilinimi nedeniyle takıda kullanılmaya uygun değildir.
Bazı sfalerit örnekleri çizildiğinde ya da vurulduğunda kısa ışık parıltıları yayar (tribolüminesans).
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Áliva madeni, Picos de Europa, Kantabria, İspanya · Önemli yatakŞeffaf, bal ve kırmızı renkli kristaller; kesilmiş sfaleritin klasik kaynağı
- Red Dog, Alaska, ABD · Önemli yatakDünyanın en büyük çinko madenlerinden
- Tri-State bölgesi (Joplin), Missouri, ABD · Tarihî kaynakKarbonat kayaçlarda galenle birlikte; eski bir çinko-kurşun madenciliği bölgesi
- Çayeli, Rize · Bilinen bulunuş yeriBakır-çinko içeren masif sülfit yatağı; Türkiye’nin çinko cevheri üreticilerinden
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Sphalerite · Mineralogical Society of America
- Dünyada ve Türkiye’de Çinko · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2023
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.