Orpiment

Orpiment, arsenik ve kükürtten oluşan, limon ile altın arası canlı sarı renkli bir mineraldir. Çoğu zaman yaprak yaprak ya da lifli kütleler hâlinde bulunur. Adı Latincede “altın boya” anlamına gelir: Eski Mısır'dan Orta Çağ Avrupa'sına kadar sanatçılar onu sarı boya olarak kullanmıştır. Ama çok zehirlidir; bu yüzden artık boya olarak kullanılmaz ve elde tutulurken de dikkat ister.

Sarı boya: Eski Mısır'da MÖ 14. yüzyıla ait bir mezarda orpiment parçaları bulunmuştur. Orta Asya duvar resimlerinde, Çin lakelerinde ve ortaçağ Avrupa ikonalarında kullanılmıştır. Çivit boyasıyla karıştırılınca koyu yeşil verir. Zehirli olduğu ve kurşun ya da bakır içeren boyalarla uyuşmadığı için 19. yüzyılda kadmiyum ve krom sarıları gibi yeni boyalar çıkınca bırakılmıştır. Tüy dökücü: Hindistan kırsalında orpiment sönmüş kireçle karıştırılarak tüy dökücü olarak kullanılır. Deri sepilemede de postların tüyünü gidermek için kullanılmıştır.

Mohs sertlik ölçeğinde 1,5–2 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 3,48–3,49 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Twin Creeks Madeni, Potosi bölgesi, Nevada, ABD; Quiruvilca, La Libertad, Peru; Shimen, Hunan, Çin; Baia Sprie, Maramureş, Romanya; Zarshuran, Takab, Batı Azerbaycan, İran.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Çölemerik (Hakkâri kenti), Hakkâri; Balya, Balıkesir.

Rengi canlı limon sarısı ile altın sarısı arasındadır; çizgi rengi (toz rengi) soluk limon sarısıdır. Hep birlikte bulunduğu realgarın rengi turuncu-kırmızıdır. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir. Mükemmel dilinimi yüzünden kâğıt gibi ince levhalara ayrılır ve bu levhalar esnektir. Parlaklığı reçinemsidir; dilinim yüzeylerinde sedef gibi parlar. Piyasada “hamam otu” adıyla satılan tozların içeriği belli değildir. 2021'de yayımlanan bir Türk çalışmasında aktardan alınan örnekte kalsit ve baryum sülfat bulunmuş, arsenik saptanmamıştır; yani etikette ne yazdığına bakılarak içeriği bilinemez.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Orpiment koleksiyon örneği olarak aranır; değerini rengin canlılığı, kristal ya da levha yapısının güzelliği, boyutu, hasarsız ve bozulmamış olması ile Quiruvilca (Peru), Shimen (Çin) ya da Twin Creeks (ABD) gibi ünlü yataklardan gelmesi belirler. Işık ve nemle bozunup toza dönüşebildiği için iyi korunmuş, parlak örnekler daha nadirdir. Boya olarak kullanımı, zehirliliği ve başka boyalarla uyumsuzluğu yüzünden 19. yüzyılda yerini daha güvenli sarılara bırakmıştır.

Latince adı (auripigmentum, “altın boya”) orpimentin altın içerdiğine dair eski inanışı yansıtır; Plinius (MS 1. yüzyıl) bu adı kullanmıştır. Çin'de ve Avrupa'da simyacılar, altın elde etmenin yolunu ararken parlak sarı rengi yüzünden orpimente ilgi duymuştur. Geleneksel Çin tıbbında ve ortaçağ Arap eczacılığında orpiment ilaç olarak kullanılmış; yani bazı hastalıklara iyi geldiğine inanılmıştır. Orpiment arsenik sülfürdür; arsenik zehirli bir elementtir ve kanserle ilişkilidir. Geçmişte ilaç olarak kullanılmış olması güvenli ya da etkili olduğunu göstermez. Orpiment asla suya konup içilmemeli (“taş suyu”), ağza alınmamalı, ısıtılmamalı, tozu solunmamalı ve “hamam otu” ya da başka bir adla cilde sürülmemelidir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Orpiment arsenik içerir. Ağızdan alındığında ya da tozu solunduğunda çok zehirlidir; cilde değdiğinde tahriş edebilir. Yalamayın, ağza götürmeyin, yemeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın; ilaç, kozmetik ya da tüy dökücü olarak kullanmayın. Isıtmayın (arsenik buharı çıkar), kırıp toz hâline getirmeyin, zımparalamayın. Işık ve nemle zamanla beyaz, kolay ufalanan bir toza (arsenik trioksit) dönüşebilir; bozulmaya başlamış örneklere çıplak elle dokunmayın ve tozunu solumayın. Dokunduktan sonra elleri yıkayın. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzakta, kapalı bir kapta, karanlık ve kuru bir yerde saklayın. Süs eşyası olarak satılan orpiment parçaları (örneğin kitap tutucu) zehirli oldukları için Birleşik Krallık'ta geri çağrılmıştır; bu tür eşyaları çocuk odasında ya da mutfakta bulundurmayın.