Doğal Taşlar

Meteorit

Pallasit

Pallasite

Parlak demir-nikel metalinin içine gömülü altın sarısı ve yeşil olivin kristalleriyle en güzel meteoritlerden sayılan nadir bir taşlı-demirli meteorit.

  • Süs taşı
Fotoğraf: Doug Bowman · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Pallasitler, kabaca yarısı metal yarısı taş olan nadir meteoritlerdir. Parlak demir-nikel metalinin içinde, mücevher olarak peridot adıyla bilinen yeşil olivin kristalleri bulunur. İnce dilimleri ışığa tutulduğunda vitray gibi parıldar.

Nasıl oluşur?

Pallasitlerin, bir zamanlar erimiş bir asteroidin demir-nikel çekirdeği ile olivince zengin mantosunun sınırında oluştuğu düşünülür. Başka bir görüşe göre ise büyük çarpışmalar sırasında çekirdek metali ile manto kayaçlarının karışmasıyla oluşmuşlardır; bilim insanları bu konuda henüz uzlaşmış değildir. Olivin, magnezyum ve demir içeren bir silikat mineralidir; değerli taş hâline peridot denir ve bazı pallasitlerde mücevher kalitesinde olivin bulunur.

Ne kadar nadir?

Pallasitler, bilinen meteoritlerin yüzde birinden çok daha azını oluşturur ve düşerken gözlenmiş pallasit sayısı yalnızca birkaçtır. En ünlüleri arasında Rusya’daki Krasnojarsk, ABD’nin Kansas eyaletindeki Brenham, Şili’deki Imilac ve Çin’deki Fukang meteoritleri vardır. Güzellikleri nedeniyle ince dilimleri müzelerde ve koleksiyonlarda çok aranır.

Bilim tarihindeki yeri

Krasnojarsk kütlesi 1749’da Sibirya’da bulundu ve 1772’de Peter Simon Pallas’a gösterildi. Alman fizikçi Ernst Chladni 1794’te bu demir kütlesinin uzaydan geldiğini savundu; o dönemde gökten taş düştüğüne pek inanılmıyordu ve Chladni’nin çalışması meteorit biliminin başlangıcı sayılır. Bu kütleden alınan bir parça, 1804’te asitle dağlanan ilk meteorit oldu ve Widmanstätten deseni ilk kez onun üzerinde görüldü.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Kesilmiş yüzeyde gümüş renkli bir metal ağının içinde sarımsı yeşil ya da kehribar renginde, camsı olivin kristalleri görülür; ince dilimler ışığı geçirir.

  2. 2

    Metal içeriği nedeniyle çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; dışı kahverengi pas ya da siyah erime kabuğuyla kaplı olabilir.

  3. 3

    Metal kısmı asitle dağlandığında Widmanstätten deseni görülebilir.

  4. 4

    Bir parçanın gerçekten pallasit olduğunu ve hangi meteorite ait olduğunu ancak bir meteorit laboratuvarı ya da Meteoritical Society'nin kayıtları doğrulayabilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Mezosideritler: Başka bir taşlı-demirli meteorit türüdür. Metalle karışık, kırıntılı ve düzensiz silikat parçaları içerir; pallasitlerdeki gibi iri, berrak olivin kristalleri göstermez. Gerçek meteorittir, ama pallasit değildir.
  • Olivinli Dünya kayaçları: Bazaltların içindeki peridotit yumruları yeşil olivin kristallerinden oluşur, ama metal içermez ve mıknatısı çekmez.
  • “Meteorit peridotu”: Pallasitlerden kesilmiş peridotlar gerçekten vardır, ancak son derece nadir ve küçüktür. Bu adla satılan bir taşın uzaydan geldiği, ancak eser element ve izotop analizi yapabilen bir laboratuvarda gösterilebilir.

Bunu biliyor muydun?

Pallasitler adını 2 Pallas asteroidinden değil, Krasnojarsk kütlesini inceleyen doğa bilimci Peter Simon Pallas'tan alır.

Marjalahti pallasitindeki olivin kristallerinin bileşimi o kadar saf ve tekdüzedir ki olivin analizlerinde bilimsel standart olarak kullanılmıştır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Krasnoyarsk Krayı, Rusya · Tarihî kaynak1749'da bulunan Krasnojarsk kütlesi bilinen ilk pallasittir; 1772'de Peter Simon Pallas'a gösterilmiştir. Ana kütlesi Moskova'daki Fersman Mineraloji Müzesi'ndedir.
  • Brenham, Kiowa County, Kansas, ABD · Önemli yatakToplam kütlesi 4 tonu aşan, en çok bilinen pallasitlerden biri.
  • Imilac, Atakama Çölü, Şili · Bilinen bulunuş yeriAtakama Çölü üzerinde patlayan çok daha büyük bir göktaşının parçaları olduğu düşünülür.
  • Fukang, Sincan, Çin · Bilinen bulunuş yeri2000 yılında bulunan, ana kütlesi yaklaşık bir ton olan pallasit; iri ve berrak olivin kristalleriyle ünlüdür.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Pallasites · Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
  2. Types of meteorites · Natural History Museum, London
  3. Meteorite · Encyclopaedia Britannica

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Altın

Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.

Mineral

Diaspor

Gün ışığında yeşilimsi, akkor lamba altında pembemsi görünen; mücevher kalitesindekiler neredeyse yalnızca Muğla'dan çıkan nadir bir mineral.

Organik taş

İnci

İstiridye ve midyelerin içinde katman katman büyüyen, kesilip yontulmadan da ışıldayan organik bir değerli taş.