Bornit

Bornit; bakır, demir ve kükürtten oluşan (Cu₅FeS₄) bir sülfür mineralidir. Taze kırılmış yüzeyi bakır kırmızısı ile bronz kahverengi arasındadır, ama havayla temas edince çabucak mavi, mor ve kırmızı yanardöner bir tabakayla kaplanır. Bu yüzden İngilizcede “peacock ore” (tavus kuşu cevheri) ya da “peacock copper” diye de anılır. Ağırlığının yaklaşık yüzde 63'ü bakırdır ve önemli bir bakır cevheridir. Ancak dükkânlarda bu adla satılan çok parlak renkli taşların çoğu bornit değil, asitle renklendirilmiş kalkopirittir.

Bornit önemli bir bakır cevheridir; ağırlığının yaklaşık yüzde 63'ü bakırdır. Elektriği ve ısıyı çok iyi ileten bakır: Elektrik ve elektronik: kablolarda, elektrik motorlarında ve devre kartlarında, Yapı: su tesisatında ve çatı kaplamalarında, Alaşımlar: çinkoyla pirinç, kalayla tunç yapımında kullanılır. Cevher hazırlamada bornit, öteki bakır sülfürler gibi köpükle yüzdürme (flotasyon) yöntemiyle zenginleştirilir; MTA'ya göre bornitin köpüğe tutunması için kimyasal bir ek (Na₂S) gerekir. Güzel örnekleri koleksiyoncular arasında da aranır.

Mohs sertlik ölçeğinde 3–3,3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 5,06–5,08 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Olympic Dam, Güney Avustralya; Carn Brea Madeni, Illogan, Cornwall, İngiltere; Butte, Montana, ABD; Bristol, Connecticut, ABD; Jezkazgan (Dzhezkazgan), Kazakistan.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Çayeli (Madenköy), Rize; Uslu, Sivrice, Elazığ.

Taze kırılmış yüzeyi bakır kırmızısı ile bronz kahverengi arasındadır; yüzey kısa sürede mavi, mor ve kırmızı yanardöner bir tabakayla kararır. Çizgi (toz) rengi soluk grimsi siyahtır. Yumuşaktır (sertlik 3–3,25), çelik bıçakla çizilir; kırılgandır ve düzensiz kırılır. Özgül ağırlığı yaklaşık 5,1'dir: kuvarsın yaklaşık iki katı yoğunluktadır, elde boyutuna göre ağır gelir. “Peacock ore” adıyla satılan parlak mavi, mor, pembe ve yeşil renkli taşların çoğu bornit değil, yüzeyi asitle yapay olarak renklendirilmiş kalkopirittir. Kalkopirit pirinç sarısıdır ve bornitten serttir (3,5–4); aşınmış ya da kırık yerinde altındaki sarı renk görülebilir.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Bornit cevher olarak değer taşır: cevherdeki bakır oranı (bornitin kendisi yaklaşık yüzde 63 bakır içerir), yatağın büyüklüğü, gümüş gibi yan ürünler, çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ve bakır talebi belirleyicidir. Koleksiyonda iyi kristalleşmiş, parlak ve hasarsız örnekler ile ünlü yataklardan gelenler aranır. “Peacock ore” olarak satılan renkli taşlarda en önemli etken işlemdir: asitle renklendirilmiş kalkopirit doğal bornitle aynı sayılmamalıdır ve satıcının bunu açıklaması gerekir.

Kristal terapi kaynakları “tavus kuşu cevheri”nin olumsuzluğu dönüştürdüğünü ve taşıyanı olumsuz etkilerden koruduğunu ileri sürer. Aynı kaynaklara göre bornit üçüncü göz çakrasını etkinleştirir ve bütün çakraları uyumlu hâle getirir. Bazı kristal terapi sayfaları bornitin hücre düzeyinde sağlığı desteklediğini ve metabolik dengesizlikleri düzelttiğini iddia eder. Bornitin olumsuzluğu dönüştürdüğüne, çakraları dengelediğine ya da hücre sağlığını desteklediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Bornit bakır içeren bir sülfürdür ve “peacock ore” adıyla satılan örnekler asitle işlenmiş olabilir: bu taşları suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın, ağza götürmeyin; fazla bakır mide bulantısı, kusma ve zamanla karaciğer ile böbrek hasarı yapar. Bir rahatsızlık için taşa güvenmek yerine hekime başvurulmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bornit bakır, demir ve kükürt içerir. Elle tutulması genellikle zararsızdır; sonrasında elleri yıkamak yeterlidir. Ağza götürmeyin, yalamayın; öğütüp ya da zımparalayıp tozunu solumayın: bakır tozu burun ve boğazı tahriş eder, baş dönmesi ve baş ağrısı yapabilir. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. “Peacock ore” adıyla satılan renkli örnekler asitle işlenmiş olabilir; bunları ağza götürmeyin, çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun. Bornitli taşı suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: ne kadar bakır geçeceği bilinemez; fazla bakır mide bulantısı, kusma, karın ağrısı ve ishale, uzun süre alınırsa karaciğer ve böbrek hasarına yol açar.