Linyit, taşkömürü ve kok

Kömür tek bir taş değil, bataklıklarda biriken bitki kalıntılarının milyonlarca yıl boyunca gömülüp ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan bir kayaçlar dizisidir. Dönüşüm ne kadar ilerlemişse kömür o kadar sert, kara ve karbonca zengindir; yanarken de o kadar çok ısı verir. Halkın tanıdığı en genç ve en düşük kaliteli kömür linyittir: kahverengimsi, nemli ve kolay ufalanır. Taşkömürü (bitümlü kömür) daha sert, kapkara ve parlaktır; antrasit ise en parlak ve en ileri dönüşmüş kömürdür. Kok ise doğal bir kömür değil, taşkömürünün havasız ortamda yaklaşık 1000 °C'de ısıtılmasıyla üretilen gri, gözenekli bir yakıttır. Türkiye'de çıkarılan kömürün neredeyse tamamı linyittir; taşkömürü yalnızca Zonguldak'tan çıkarılır ve kullanılan taşkömürünün büyük bölümü ithal edilir.

Elektrik: EURACOAL'a göre kömür, 2021'de Türkiye'de üretilen elektriğin yaklaşık yüzde 31'ini sağladı. Linyit çoğunlukla ocağın yanındaki termik santrallerde yakılır. Isınma: Pek çok evde, özellikle doğal gaz olmayan yerlerde, kömür hâlâ soba yakıtıdır. Çelik: Kok, yüksek fırınlarda demir cevherini eritmek ve indirgemek için kullanılır. Sanayi: Çimento fabrikalarında ve başka sanayi fırınlarında yakıt olarak kullanılır.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Soma, Manisa.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Soma, Manisa.

Linyit kahverengi ya da kahverengimsi siyahtır ve mat görünür; kuruyunca çatlayıp ufalanır, bazen içinde odun dokusu seçilir. Sırsız porselene sürtülünce kahverengi iz bırakır. Taşkömürü siyahtır, parlak ve mat bantlar gösterir, linyitten serttir ve elleri karartır; porselende siyah iz bırakır. Antrasit en sert ve en parlak kömürdür; neredeyse metal gibi parlar ve eli pek kirletmez. Mangal ve barbekü için satılan odun kömürü jeolojik anlamda kömür değildir; odunun havasız ortamda yakılmasıyla üretilir.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Kömürün değerini ısıl değeri (kalorisi), nem, kül ve kükürt oranı ile tane boyu belirler. Taşkömürü ve antrasit, aynı ağırlıktaki linyitten çok daha fazla ısı verir. Çelik üretiminde kok yapımına uygun taşkömürü en aranan türdür. Linyit ise nemli ve düşük kalorili olduğu için uzağa taşınmaya değmez; çoğu, ocağın yanındaki termik santrallerde yakılır. Isınma kömürü piyasada tane boyuna göre de ayrılarak satılır.

Kömür sobası, mangal ve kömürlü ocaklar kapalı ve havasız yerde yandığında karbonmonoksit zehirlenmesine yol açabilir. Bu gaz renksiz ve kokusuzdur; baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik ve uyku hâli yapar, uykudaki insanı fark ettirmeden öldürebilir. Soba bacası düzenli temizlenmeli, mangal kapalı alanda yakılmamalı, belirtiler görülünce hemen temiz havaya çıkılıp 112 aranmalıdır. Düşük kaliteli kömürün dumanı ayrıca ince toz ve kükürt dioksitle havayı kirletir.