Mineral
Üleksit
NaCaB₅O₆(OH)₆·5H₂OUlexite
Bir yazının üzerine konduğunda yazıyı yüzeyine taşıyan doğal fiber optik: “televizyon taşı” olarak bilinen bor minerali.
Diğer adları: Televizyon taşı (lifli üleksit)
- Cevher
- Endüstriyel
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Üleksit, sodyum, kalsiyum, bor ve sudan oluşan beyaz, yumuşak bir mineraldir. Çoğunlukla ince, birbirine paralel lifler hâlinde büyür. Bu lifler ışığı fiber optik kablolar gibi iletir; bu yüzden cilalanmış bir üleksit parçası bir resmin üzerine konduğunda resim taşın üst yüzeyinde görünür.
Nasıl oluşur?
Üleksit, kurak bölgelerdeki tuzlu göllerde ve kuruyan göl yataklarında (playa, salar) oluşan bir evaporit mineralidir. Bor bakımından zengin sular buharlaştıkça çoğu zaman gevşek, pamuk yumağını andıran yumrular hâlinde çöker. Bazı yataklarda ise çatlakları dolduran, sıkı ve paralel lifli damarlar oluşturur; “TV taşı” bu damarlardan kesilir. Çoğunlukla kolemanit ve boraksla birlikte bulunur.
Ne işe yarar?
Üleksit önemli bir bor cevheridir. Konsantre üleksit; ısı ve ses yalıtımında, seramikte, metalurjide, cam ve cam elyafı üretiminde, öğütülmüş üleksit ise tarımda kullanılır. Güney Amerika’da Bolivya ve Şili de üleksit üreten ülkeler arasındadır.
Türkiye’de
Balıkesir’in Bigadiç ilçesindeki bor yataklarında kolemanitle birlikte üleksit de bulunur ve Eti Maden tarafından işletilir. Bursa’daki Kestelek yatağında da zaman zaman yan ürün olarak üleksit elde edilir.
Nasıl tanınır?
- 1
Liflere dik olarak kesilip cilalanmış bir parça yazının üzerine konduğunda yazı taşın üst yüzeyinde belirir (“TV taşı” etkisi).
- 2
İpeksi parlaklıkta, beyaz ve lifli bir görünümü vardır; bazen pamuk yumağına benzeyen yumuşak yumrular oluşturur.
- 3
Çok hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,96) ve yumuşaktır (sertlik 2,5); kolayca çizilir.
- 4
Suda az da olsa çözünür; uzun süre suda bırakılan parçaların yüzeyi bozulur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- İnsan yapımı fiber optik cam levhalar da benzer bir görüntü aktarma etkisi gösterebilir. Bunlar üleksitten çok daha sert ve ağırdır, suda da bozulmaz.
- Lifli jips (satin spar) ve lifli kalsit de ipeksi beyaz lifler gösterir, ama görüntüyü üleksit kadar net aktarmaz; bu taşlar zaman zaman yanlış adla satılır.
Bunu biliyor muydun?
Adını, minerali ilk kez güvenilir biçimde analiz eden Alman kimyager Georg Ludwig Ulex'ten alır.
Üleksitteki lifler ışığı iletirken yalnızca uzunlukları boyunca taşır; bu yüzden taşı yan yatırınca görüntü kaybolur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Iquique, Tarapacá, Şili · Tip lokalite
- Boron, Kaliforniya, ABD · Önemli yatakKramer bor yatağı; lifli “TV taşı” damarları
- Bigadiç, Balıkesir · Önemli yatakEti Maden'in kolemanit ve üleksit üretim alanı
- Puna Platosu (Jujuy ve Salta), Arjantin · Önemli yatakTuzlu göl (salar) çökellerinde çok sayıda üleksit yatağı
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Ulexite · Mineralogical Society of America
- Bigadiç · Eti Maden
- Mineral Commodity Summaries 2026: Boron · U.S. Geological Survey, 2026
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.