Gündelik ad
Çakıl ve dere taşı
Gravel and river pebbles
Çakıl, akarsu ve dalgaların yuvarlattığı 2 milimetreden iri taş parçalarıdır; dere taşı ayrı bir tür değil, suyun aşındırdığı her sert taştır.
Diğer adları: Çakıl taşı · Dere taşı · Dere çakılı · Deniz çakılı · Kum-çakıl
- Halk arasında: Sıradan taş
- Gündelik hayatta
- Yapı taşı
Kısaca
Çakıl, boyu 2 ile 64 milimetre arasındaki taş parçalarının adıdır; daha irilerine iri çakıl ve blok denir. Dere kenarında ve sahilde bulduğumuz yuvarlak taşlar, kayalardan kopan köşeli parçaların akarsu ya da dalgalarla sürüklenip birbirine sürtünerek aşınmasıyla oluşur. Hangi taştan olduklarını çevredeki kayalar belirler: kuvarsit, çört, granit, bazalt ve kireçtaşı en sık rastlananlardır. Sert taşlar uzun yolculuğa dayanır; yumuşak olanlar ise kısa sürede ufalanıp kuma dönüşür. Kumla birlikte çakıl, beton ve yol yapımının en çok kullanılan hammaddelerindendir.
Bilimsel karşılığı
Bu bir gündelik ad; bilimde şu taşlara karşılık gelir:
Kuvarsit
Kumtaşının çeliğe dönüşmüş hâli: neredeyse saf kuvarstan oluşan, aşınmaya inatla direnen kayaç.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Granit
Mutfak tezgâhından anıtlara: yerin derinliklerinde yavaşça soğuyan magmadan doğan, iri kristalli ve dayanıklı bir kayaç.
Kireçtaşı
Deniz canlılarının kavkılarından doğan taş: piramitlerin, mağaraların ve çimentonun ortak kaynağı.
Çakmaktaşı (çört)
Taş Devri'nin çeliği: kırıldığında jilet keskinliğinde kenarlar veren, çeliğe vurulunca kıvılcım saçan sert silis taşı.
Çakıl nasıl yuvarlaklaşır?
Dağlarda donma-çözülme, kökler ve yer çekimi kayaları köşeli parçalara ayırır. Bu parçalar sele, dereye ya da dalgaya kapılınca birbirine ve yatağa çarparak sürüklenir; köşeleri kırılır, yüzeyleri aşınır ve zamanla yuvarlaklaşırlar. Yolculuk uzadıkça çakıllar küçülür ve daha yuvarlak olur; yumuşak taşlar ise ufalanıp kuma karışır. Bu yüzden dağdaki bir derenin çakılları iri ve köşeli, ovaya yakın kesimlerinkiler daha küçük ve yuvarlaktır. Çakılın boyu, onu taşıyan suyun gücünü de gösterir: rüzgâr kumu taşıyabilir ama çakılı ancak akan su ya da dalga sürükleyebilir.
Ne işe yarar?
- Beton: Çakıl, kumla birlikte betonun iskeletini oluşturan agregadır; ABD’de üretilen inşaat kumu ve çakılının yaklaşık yarısı beton agregası olarak kullanılır.
- Yol yapımı: Yolların alt temel ve temel katmanlarında ve dolgularda kullanılır.
- Drenaj ve filtre: Su kolayca aralarından süzüldüğü için drenaj kanallarında, temel altlarında ve su filtrelerinde kullanılır.
- Peyzaj ve süs: Bahçe yollarında, saksılarda ve akvaryumlarda süs malzemesi olarak kullanılır.
Türkiye’de kum-çakıl
Türkiye’de inşaat ve yol yapımında kullanılan, doğada kendiliğinden bulunan kum ve çakıl, Maden Kanunu’na göre I. grup madendir ve ruhsatla işletilir. Kum-çakıl ocaklarının önemli bir kısmı dere yataklarında ve eski akarsu çökellerindedir. 3621 sayılı Kıyı Kanunu ise kıyılardan kum ve çakıl alınmasını yasaklar. Kumsaldan bir avuç çakılı hatıra olarak almak ile iş makineleriyle kum-çakıl çekmek elbette aynı şey değildir; ama kıyıların ve dere yataklarının korunması, çakılın orada kalmasına bağlıdır.
Değerini ne belirler?
Dere çakılı tek tek neredeyse değersizdir: taşıması, kendi değerinden pahalıya gelir. Toplu olarak ise inşaatın temel hammaddelerindendir. Değerini tane boyu dağılımı, temizliği (kil ve organik madde içermemesi), taşın sağlamlığı ve ocağın şantiyeye uzaklığı belirler. Süs çakılında ise renk, biçim ve boy birliği önemlidir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kenarları aşınmış, yuvarlak ve yüzeyi pürüzsüz taşlar suyla taşınmıştır. Kırma taş (mıcır) ise keskin köşeli ve taze kırık yüzlüdür.
- 2
Bir çakılı ıslatınca rengi ve dokusu belirginleşir: kuvarsit şeker gibi parlak tanelidir; çört mumsu parlar ve midye kabuğu gibi kırılır; granit alacalı beneklidir; bazalt koyu gri ve çok ince tanelidir.
- 3
Kireçtaşı çakılı yumuşaktır, çelik bıçakla çizilebilir ve üzerine sirke damlatınca hafifçe köpürür. Kuvarsit ve çört ise çeliği çizecek kadar serttir.
- 4
Bir çakılın içindeki katmanlar, beyaz kuvars damarları ya da kristaller, onun koptuğu kayanın izlerini taşır; aynı derenin çakılları, dere boyunca yüzeye çıkan kayaların bir koleksiyonudur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Bahçe ve akvaryum için “dere taşı” diye satılan bembeyaz ya da parlak siyah çakılların bir kısmı doğal dere çakılı değildir; kırılmış mermer ya da başka taşların tamburda yuvarlatılmasıyla üretilir, bazılarına renk verilir ya da cila sürülür.
- Mıcır (kırma taş) ile çakıl sık karıştırılır: ikisi de agregadır, ama mıcır ocaktaki kayanın makinede kırılmasıyla elde edilir ve köşelidir.
Yanlış bilinenler
YanlışDere taşı ayrı bir taş türüdür.
DoğrusuDere taşı bir taş türü değil, bir biçimdir. Akarsuyun sürükleyip yuvarlattığı her sert taş dere taşı olabilir; en çok kuvarsit, çört, granit, bazalt ve kireçtaşı görülür.
YanlışDereden ya da sahilden kum-çakıl çekmek kimseye zarar vermez.
DoğrusuKum ve çakıl çekimi akarsularda ve kıyılarda erozyona, yeraltı sularının tuzlanmasına ve canlıların yaşam alanlarının bozulmasına yol açar. Bu yüzden Türkiye'de inşaatta kullanılan doğal kum ve çakıl Maden Kanunu'na göre ancak ruhsatla çıkarılabilir; Kıyı Kanunu ise kıyılardan kum ve çakıl alınmasını yasaklar.
Bunu biliyor muydun?
NASA'nın Curiosity gezgini 2012'de Mars'ta, kum tanesinden golf topuna kadar irilikte yuvarlak çakıllardan oluşan kayalar buldu. Çakılların biçimi onları rüzgârın değil akan suyun taşıdığını gösteriyordu: Mars'ta bir zamanlar dereler akmıştı.
UNEP'e göre dünyada her yıl yaklaşık 50 milyar ton kum ve çakıl kullanılıyor; kum ve çakıl, sudan sonra en çok kullanılan doğal kaynaktır.
Çakıllar gömülüp doğal bir çimentoyla birbirine yapışınca çakıltaşına (konglomera) dönüşür; yani bugünün dere yatağı, milyonlarca yıl sonra bir kaya olabilir.
Sık sorulan sorular
Çakıl ve dere taşı nedir?
Çakıl, boyu 2 ile 64 milimetre arasındaki taş parçalarının adıdır; daha irilerine iri çakıl ve blok denir. Dere kenarında ve sahilde bulduğumuz yuvarlak taşlar, kayalardan kopan köşeli parçaların akarsu ya da dalgalarla sürüklenip birbirine sürtünerek aşınmasıyla oluşur. Hangi taştan olduklarını çevredeki kayalar belirler: kuvarsit, çört, granit, bazalt ve kireçtaşı en sık rastlananlardır. Sert taşlar uzun yolculuğa dayanır; yumuşak olanlar ise kısa sürede ufalanıp kuma dönüşür. Kumla birlikte çakıl, beton ve yol yapımının en çok kullanılan hammaddelerindendir.
Çakıl ve dere taşı ne işe yarar?
Beton: Çakıl, kumla birlikte betonun iskeletini oluşturan agregadır; ABD'de üretilen inşaat kumu ve çakılının yaklaşık yarısı beton agregası olarak kullanılır. Yol yapımı: Yolların alt temel ve temel katmanlarında ve dolgularda kullanılır. Drenaj ve filtre: Su kolayca aralarından süzüldüğü için drenaj kanallarında, temel altlarında ve su filtrelerinde kullanılır. Peyzaj ve süs: Bahçe yollarında, saksılarda ve akvaryumlarda süs malzemesi olarak kullanılır.
Çakıl ve dere taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Kenarları aşınmış, yuvarlak ve yüzeyi pürüzsüz taşlar suyla taşınmıştır. Kırma taş (mıcır) ise keskin köşeli ve taze kırık yüzlüdür. Bir çakılı ıslatınca rengi ve dokusu belirginleşir: kuvarsit şeker gibi parlak tanelidir; çört mumsu parlar ve midye kabuğu gibi kırılır; granit alacalı beneklidir; bazalt koyu gri ve çok ince tanelidir. Kireçtaşı çakılı yumuşaktır, çelik bıçakla çizilebilir ve üzerine sirke damlatınca hafifçe köpürür. Kuvarsit ve çört ise çeliği çizecek kadar serttir. Bahçe ve akvaryum için “dere taşı” diye satılan bembeyaz ya da parlak siyah çakılların bir kısmı doğal dere çakılı değildir; kırılmış mermer ya da başka taşların tamburda yuvarlatılmasıyla üretilir, bazılarına renk verilir ya da cila sürülür.
Çakıl ve dere taşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 1. basamaktadır: Her yerde, değersiz. Dere çakılı tek tek neredeyse değersizdir: taşıması, kendi değerinden pahalıya gelir. Toplu olarak ise inşaatın temel hammaddelerindendir. Değerini tane boyu dağılımı, temizliği (kil ve organik madde içermemesi), taşın sağlamlığı ve ocağın şantiyeye uzaklığı belirler. Süs çakılında ise renk, biçim ve boy birliği önemlidir.
Kaynaklar
- Gravel · Wikipedia
- NASA Rover Finds Old Streambed on Martian Surface · NASA Jet Propulsion Laboratory, 2012
- 3213 sayılı Maden Kanunu, madde 2: maden grupları (5177 sayılı Kanunla değişik metin) · FAOLEX (FAO), Türk mevzuatı metni, 2004
- Kıyı Kanunu (3621 sayılı), madde 6 · T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi, 1990
- Use sand resources ‘wisely’ or risk development fallout – UNEP report · UN News, 2022
- Clast · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
