Mineral

Pirop

Mg₃Al₂(SiO₄)₃Pyrope

Adı “ateş gibi” demek: çoğunlukla yerin derinlerindeki kayaçlarda oluşan kırmızı granat; Bohemya granatlarının ve elmas aramalarının ipucu taşı.

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş

Fotoğraf: Géry PARENT · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Pirop, magnezyum içeren kırmızı granat türüdür; adı Yunancada “ateş gibi” anlamına gelir. Çoğunlukla Dünya'nın derinliklerinden gelen kayaçlarda ve onları yüzeye taşıyan kimberlitte bulunur, bu yüzden elmas aramalarında ipucu olarak kullanılır. Çekya'nın ünlü “Bohemya granatları” da pirop türündendir. Mücevher olarak kesilen piroplar her zaman bir miktar almandin ve başka granatlar içerir.

Görseller

Pirop örneği (2) — Fotoğraf: Géry PARENT · Public domain · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Pirop, magnezyumca zengin ve silisyumca fakir (ultramafik) kayaçlarda, yani Dünya’nın derinliklerinden gelen peridotit, kimberlit ve eklojit gibi kayaçlarda oluşur. Bu kayaçlardaki piroplar, elmas taşıyan volkanik kayaç kimberlitle yüzeye taşınır. Pirop ayrıca ultra yüksek basınçlı metamorfik kayaçlarda ve serpantinitte de bulunur; bu yüzden jeologlar için bir yüksek basınç göstergesidir. Elmasla birlikte bulunan piroplarda krom oranı yüksektir (%3–8 Cr₂O₃) ve renkleri menekşeden koyu mora kayar. Aşınma, elmaslı bacayı ortadan kaldırmış olsa bile bu taneler çevredeki kum ve çakıllarda kalır.

Pirop, almandin ve spessartinle karışım (katı çözelti) oluşturur; ailenin tamamı için granat, demirli kardeşi için almandin sayfasına bakabilirsiniz. Pirop ile almandin karışımının gül pembesi–mor tonlu hâli rodolit adıyla anılır.

Ne işe yarar?

Takı: Kırmızı piroplar yüzyıllardır takıda kullanılır. Bohemya’nın krom içeren piropları, MS 400–600 dolaylarındaki Göç Çağı takılarında bile görülür; 19. yüzyılın ikinci yarısında Bohemya’da 3.000’den fazla taş kesicisi çalışmıştır. Taneler çoğunlukla 8 milimetreden küçük olduğundan Bohemya granatları küçük taşlar olarak kesilirdi.
Elmas arama: Krom piroplar, elmaslı kimberlit bacalarını bulmakta ipucu mineral olarak kullanılır; çünkü bacanın kendisi aşınıp kaybolsa bile pirop taneleri çevredeki kum ve çakıllarda iz bırakır.
Bilim: Piropun yüksek basınçta kararlı olması, piroplu kayaçların Dünya’nın derinliklerinde hangi koşullarda oluştuğunu anlamaya yarar.

Renk değiştiren piroplar

Bazı piroplar ışığa göre renk değiştirir. Norveç’ten gelen taşlar lamba ışığında şarap kırmızısı, gün ışığında menekşe görünür, ama çok küçüktür. Tanzanya’daki Umba vadisinden gelen pirop–spessartin granatlar gün ışığında yeşilimsi mavi, lamba ışığında macenta (mor-pembe) görünür; Vikipedi’ye göre bu türün mavi örnekleri 1990’ların sonunda Madagaskar’ın Bekily bölgesinde bulunmuştur ve ABD, Rusya, Kenya, Tanzanya ve Türkiye’de de rastlanmıştır. Bu karışımlar için spessartin sayfasına da bakabilirsiniz.

Değerini ne belirler?

Piropun değerini en çok renk belirler: canlı, kan kırmızısı taşlar aranır. Krom içeren piroplar rengiyle yakutla yarışabilir, ancak tonları çok koyudur; çoğu pirop da iri boyutta çok koyu göründüğünden 1–2 karatın üzerindeki kesilmiş taşlar enderdir. Renk değiştiren ve pastel pembe, turuncu ya da mor tonlu piroplar daha az bulunur. Berraklık ve kesim de önemlidir; “Bohemya” gibi tarihî bir menşe antika takılarda ilgi çeker. Pirop genellikle işlem görmez.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlü olabilir; ince taneler kayaç içinde kırmızı noktalar gibi görünür.
2
Rengi kırmızı, pembemsi kırmızı, turuncumsu kırmızı ya da mor kırmızıdır; bazı örnekler gün ışığında mavimsi yeşil, lamba ışığında şarap kırmızısı görünür.
3
Almandinden ayırmak çok zordur; pirop çoğunlukla daha az çatlak ve kapanım içerir. Peridotit, kimberlit ya da eklojit gibi derinlik kökenli kayaçlarda ve bunların aşınmasıyla oluşan çakıllarda bulunan kırmızı granat çoğunlukla piroptur.
4
Camı çizer (sertlik 7–7,5) ve dilinimi yoktur. Hangi granat türü olduğunu kesin söylemek için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Yanıltıcı adlar: “Cape ruby”, “Arizona ruby”, “Colorado ruby”, “California ruby”, “Rocky Mountain ruby” ve “Bohemya yakutu” gibi adlar pirop granat için kullanılmıştır; bu taşlar yakut değildir.
“Pirop” diye satılan iri, koyu kırmızı taşlar çoğunlukla pirop bileşeni taşıyan almandindir.
Kırmızı cam, kübik zirkonya ve başka kırmızı doğal taşlar pirop diye satılabilir; laboratuvarda üretilmiş pirop mücevherlerde nadiren görülür.

Yanlış bilinenler

Yanlış“Pirop” diye satılan her taş saf piroptur.
DoğrusuSaf pirop doğada neredeyse hiç yoktur: bulunmuş en saf mücevher kalitesindeki taş bile yaklaşık %83 piroptur ve piroplar hep bir miktar almandin ve spessartin içerir. Piyasada “pirop” diye satılan iri taşlar çoğunlukla almandin ağırlıklıdır.
YanlışBohemya granatı, Bohemya'ya özgü ayrı bir mineraldir.
DoğrusuBu ad, Çek Cumhuriyeti'nde çıkan pirop granat için kullanılan ticari addır; mineralin adı piroptur. Ticarette Tirol ve Karintiya'dan gelen almandinler de “Bohemya granatı” diye satılmıştır; GIA bu ticari adın kullanılmasını önermiyor.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Orta: kanıtsız iddia

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Bohemya granatlarını anlatan yazılarda, Nuh'un gemisini karanlıkta granattan yapılmış bir kandilin aydınlattığı ve şövalyelerin silahlarını koruyucu güç umuduyla granatla süslediği anlatılır.
Aynı anlatılarda Bohemya granatının dostluğu koruduğu, cesaret, güven ve canlılık verdiği söylenir.
Günümüzde kristal terapi siteleri piropun kök çakrayı enerjiyle doldurduğunu, tutku ve yaratıcılık verdiğini ileri sürer.

Bilim ne diyor?

Granatın Nuh'un gemisini aydınlattığına dair anlatı bir efsanedir; granat kendi ışığıyla parlamaz, yalnızca üzerine düşen ışığı yansıtır. Piropun dostluğu koruduğuna, cesaret, canlılık ya da tutku verdiğine, çakraları dengelediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur.

Bunu biliyor muydun?

Arizona'da karıncalar yuvalarını yaparken krom pirop kristallerini yüzeye taşır; bu taşlara “karınca yuvası granatı” (anthill garnet) denir.

İtalya'daki Dora-Maira masifinde, Dünya'da ultra yüksek basınç kayaçlarının ilk tanımlandığı yerde, neredeyse saf pirop kristalleri 25 santimetreye ulaşır; bu kayaçlar yaklaşık 100 kilometre derinliğe gömülüp yeniden yüzeye çıkmıştır.

Piroplar bazen elmasın içinde kristal kapanım olarak bulunur; elmasla birlikte oluştukları için elmas aramasında kılavuz sayılırlar.

Dresden'deki Yeşil Kasa'da güvercin yumurtası büyüklüğünde olduğu söylenen dev bir pirop saklanır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Třebenice yöresi, Orta Bohemya Yaylası, Çekya · Tarihî kaynakVolkanik breş, tüf ve konglomeralardaki “Bohemya granatı” yatakları; yüzyıllarca krom içeren pirop verdi ve 19. yüzyılda büyük bir kesim sanayisini besledi, bugün daha küçük ölçekte işletiliyor
Dora-Maira masifi (Varaita vadisi), Piemonte, İtalya · Önemli yatakUltra yüksek basınçlı metamorfik beyaz şistte, koesit kapanımlı, neredeyse saf pirop megakristalleri (25 cm'ye kadar)
Kimberley, Kuzey Kap, Güney Afrika · Önemli yatakElmasla birlikte kimberlit ve eklojitte bulunan, kan kırmızısı ama küçük pirop taneleri
Pare Dağları ve Umba Nehri vadisi, Tanzanya · Bilinen bulunuş yeriPirop ve renk değiştiren pirop–spessartin granatlar
Buell Park yöresi, Apache İlçesi, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriVolkanik bacadan gelen, karıncaların yüzeye taşıdığı krom pirop kristalleri; “karınca yuvası granatı”
Bingara yöresi, Yeni Güney Galler, Avustralya · Bilinen bulunuş yeriMineraloji kaynaklarında önemli miktarda mücevher kalitesinde pirop verdiği belirtilen yerlerden
Zöblitz, Saksonya, Almanya · Bilinen bulunuş yeriMineraloji kaynaklarında önemli miktarda mücevher kalitesinde pirop verdiği belirtilen yerlerden

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Pirop nedir?

Pirop ne işe yarar?

Takı: Kırmızı piroplar yüzyıllardır takıda kullanılır. Bohemya'nın krom içeren piropları, MS 400–600 dolaylarındaki Göç Çağı takılarında bile görülür; 19. yüzyılın ikinci yarısında Bohemya'da 3.000'den fazla taş kesicisi çalışmıştır. Taneler çoğunlukla 8 milimetreden küçük olduğundan Bohemya granatları küçük taşlar olarak kesilirdi. Elmas arama: Krom piroplar, elmaslı kimberlit bacalarını bulmakta ipucu mineral olarak kullanılır; çünkü bacanın kendisi aşınıp kaybolsa bile pirop taneleri çevredeki kum ve çakıllarda iz bırakır.

Pirop ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 7–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,58–3,87 g/cm³’tür.

Pirop nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Dora-Maira masifi (Varaita vadisi), Piemonte, İtalya; Kimberley, Kuzey Kap, Güney Afrika; Třebenice yöresi, Orta Bohemya Yaylası, Çekya; Pare Dağları ve Umba Nehri vadisi, Tanzanya; Buell Park yöresi, Apache İlçesi, Arizona, ABD.

Pirop gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlü olabilir; ince taneler kayaç içinde kırmızı noktalar gibi görünür. Rengi kırmızı, pembemsi kırmızı, turuncumsu kırmızı ya da mor kırmızıdır; bazı örnekler gün ışığında mavimsi yeşil, lamba ışığında şarap kırmızısı görünür. Almandinden ayırmak çok zordur; pirop çoğunlukla daha az çatlak ve kapanım içerir. Peridotit, kimberlit ya da eklojit gibi derinlik kökenli kayaçlarda ve bunların aşınmasıyla oluşan çakıllarda bulunan kırmızı granat çoğunlukla piroptur. Yanıltıcı adlar: “Cape ruby”, “Arizona ruby”, “Colorado ruby”, “California ruby”, “Rocky Mountain ruby” ve “Bohemya yakutu” gibi adlar pirop granat için kullanılmıştır; bu taşlar yakut değildir.

Pirop değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Piropun değerini en çok renk belirler: canlı, kan kırmızısı taşlar aranır. Krom içeren piroplar rengiyle yakutla yarışabilir, ancak tonları çok koyudur; çoğu pirop da iri boyutta çok koyu göründüğünden 1–2 karatın üzerindeki kesilmiş taşlar enderdir. Renk değiştiren ve pastel pembe, turuncu ya da mor tonlu piroplar daha az bulunur. Berraklık ve kesim de önemlidir; “Bohemya” gibi tarihî bir menşe antika takılarda ilgi çeker. Pirop genellikle işlem görmez.

Pirop neye iyi gelir?

Bohemya granatlarını anlatan yazılarda, Nuh'un gemisini karanlıkta granattan yapılmış bir kandilin aydınlattığı ve şövalyelerin silahlarını koruyucu güç umuduyla granatla süslediği anlatılır. Aynı anlatılarda Bohemya granatının dostluğu koruduğu, cesaret, güven ve canlılık verdiği söylenir. Günümüzde kristal terapi siteleri piropun kök çakrayı enerjiyle doldurduğunu, tutku ve yaratıcılık verdiğini ileri sürer. Granatın Nuh'un gemisini aydınlattığına dair anlatı bir efsanedir; granat kendi ışığıyla parlamaz, yalnızca üzerine düşen ışığı yansıtır. Piropun dostluğu koruduğuna, cesaret, canlılık ya da tutku verdiğine, çakraları dengelediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.