Kayaç
Purbeck mermeri
Purbeck Marble
Salyangoz kabuklarından örülmüş “mermer”: İngiltere'nin Orta Çağ katedrallerine ince, koyu sütunlarını veren Dorset taşı.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
Kısaca
Purbeck mermeri, İngiltere'nin güneyinde, Dorset'teki Purbeck Yarımadası'ndan çıkarılan, tatlı su salyangozu kabuklarıyla dolu bir kireçtaşıdır. İyi cila aldığı için “mermer” denir, ama ısı ve basınçla başkalaşmış gerçek bir mermer değildir. Roma döneminden beri kullanılır; asıl ününü 12. ve 13. yüzyıllarda Salisbury, Canterbury ve Westminster gibi büyük kiliselerin ince sütunçelerinde, mezar heykellerinde ve vaftiz teknelerinde kazanmıştır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Purbeck mermeri, yaklaşık 143–137 milyon yıl önce, Erken Kretase döneminin başında (Berriasiyen katında) birikmiştir. O zamanlar bugünkü Dorset’in bulunduğu yerde, Viviparus adlı tatlı su salyangozlarının çok kalabalık yaşadığı sular vardı. Ölen salyangozların kabukları ince kireç çamuruyla birlikte dibe çöktü ve sık bir kabuk yığını oluşturdu. Zamanla çamur sertleşti, kabukların arası kristalli kalsit çimentoyla doldu ve taş cila alabilecek kadar sıkılaştı.
Bu katmanlar jeologların Purbeck Grubu dediği kayaç dizisinin Durlston Formasyonu’nun üst kısmında yer alır ve hiçbiri 1,2 metreden kalın değildir. Bazı katmanlardaki demir oksitler (hematit, limonit) taşa kırmızı ya da kahverengi, bazılarındaki glokonit ise yeşil, ender olarak da mavi renk verir. Taş hiçbir zaman başkalaşım geçirmediği için salyangoz kabukları bugün de açıkça görülür.
Ne işe yarar?
- Roma dönemi: Romalılar Britanya’da bu taşı yazıtlarda, mimari silmelerde, kaplamalarda, havan ve havan elinde kullandı.
- Orta Çağ katedralleri: Taş en çok 1170–1540 yılları arasında, özellikle 13. yüzyılda ince ve demet hâlindeki sütunçeler için kullanıldı. Güney İngiltere’nin hemen bütün katedrallerinde sütun, panel ve döşeme olarak görülür: Salisbury, Canterbury, Exeter, Ely, Norwich, Chichester, Lincoln, Southwark, Llandaff ve Westminster Manastırı bunlardandır. Londra’daki Temple Kilisesi’nin kemerleri de Purbeck mermeri sütunçelere oturur.
- Mezar heykelleri ve vaftiz tekneleri: 13. yüzyılın ortasından itibaren mezar ve mezar heykeli yapan ustalar bu taşta uzmanlaştı; Canterbury’de Kara Prens’in ve birçok başpiskoposun mezarında kullanılmıştır. Pek çok köy kilisesinin vaftiz teknesi de bu taştandır.
- Sonraki dönemler: Kullanımı 14. ve 15. yüzyıllarda azaldı. Kingston’daki kilise (1874–1880) Viktorya dönemindeki dikkat çekici bir örnektir; günümüzde heykeltıraş Emily Young eserlerinde bu taşı kullanır.
Taşın zayıf yanı nemdir: çimentosundaki az miktardaki demir ıslak ortamda paslanır ve salyangoz kabukları dağılır. Bu yüzden en iyi iç mekânda korunur.
Nerede bulunur?
Purbeck mermeri katmanları, Dorset’in güneydoğusundaki Purbeck Yarımadası’nı batıda Worbarrow Tout’tan doğuda Swanage’daki Peveril Point’e kadar boydan boya geçer. Roma döneminden kalan ve İngiltere’nin en eski taş ocakları sayılan çukurlar Langton Matravers’ın kuzeyindeki vadi yamacı boyunca uzanır; Orta Çağ’da katedraller için batıya doğru genişletilmişlerdir. Corfe Castle köyü Orta Çağ’da mermer oymacılığının merkeziydi; taş kıyıya yakın ocaklardan çıkarılıp gemilerle uzak kentlere taşınırdı. Purbeck’in başka kireçtaşı katmanları bugün de işletilmektedir.
Değerini ne belirler?
Bir yapı ve süs taşı olarak değerini katmanın kalınlığı ve sağlamlığı, rengin (mavi, yeşil ya da kırmızı) eşitliği, salyangoz kabuklarının sık ve düzgün dağılımı ve iyi cila alması belirler. Nemde bozulmaya yatkın olduğu için iç mekânda kullanılacak, çatlaksız parçalar daha çok aranır. Taşa asıl değeri, Orta Çağ katedrallerindeki yeri ve bu yapıların onarımında aynı taşa duyulan ihtiyaç kazandırır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Cilalı yüzeyde, koyu bir hamur içinde sık dizilmiş küçük salyangoz kabuklarının açık renkli halka ve hilal biçimli kesitleri görülür.
- 2
Rengi çoğunlukla mavimsi gri ya da yeşilimsidir; kırmızımsı ve kahverengi türleri de vardır.
- 3
Dış mekânda ya da nemli yerde uzun süre kalan parçalarda yüzey pürüzlenir, salyangoz kabukları dağılmaya başlar ve pas lekeleri görülebilir.
- 4
Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Güneydoğu İngiltere'den çıkan Sussex mermeri de Viviparus salyangozu kabuklarıyla dolu bir kireçtaşıdır ve Purbeck mermeriyle karıştırılır. Sussex mermerindeki kabuklar daha iridir; Purbeck mermerindekiler genellikle 8 × 4 mm'den küçüktür.
- Purbeck Yarımadası'ndan çıkan her kireçtaşı Purbeck mermeri değildir: bu ad yalnızca Viviparus kabuklarını bol miktarda içeren katmanlara verilir.
Yanlış bilinenler
YanlışPurbeck mermeri gerçek bir mermerdir.
Doğrusuİyi cila aldığı için mermer denir, ama ısı ve basınçla başkalaşmış bir kayaç değildir. Tatlı su salyangozu kabuklarının ince kireç çamuru içinde birikmesiyle oluşmuş fosilli bir kireçtaşıdır.
YanlışEski yapılardaki kırmızı Purbeck mermeri levhaları ocaktan kırmızı olarak çıkarılmıştır.
DoğrusuCanterbury Katedrali'ndeki incelemelere göre kırmızı görünen levhaların çoğu aslında yeşil katmandan gelir. Yeşil rengi veren demirli glokonit minerali, taş yerine konduktan sonra oksitlenerek kırmızıya döner.
Bunu biliyor muydun?
Langton Matravers'ta, Tunç Çağı'ndan kalma ve Purbeck mermerinden yapılmış bir taş mezar sandığı bulunmuştur.
Langton Matravers yakınındaki eski ocaklarda, içinde iki oturma yeri bulunan demirden bir çan bulunmuştur; işçileri ocağın derinliklerine indirmek için kullanıldığı düşünülür.
İngiliz taç giyme törenlerinde kullanılmış olan 13. yüzyıldan kalma “Kral Masası” da Purbeck mermerindendir.
Purbeck mermercileri her yıl Etli Salı (Shrove Tuesday) günü Corfe Castle'da toplanıp yeni çırakları loncalarına kabul eder; ardından sokakta top oynayıp topu, taşın Orta Çağ'da gemilere yüklendiği eski Ower iskelesine doğru tekmelerler.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Langton Matravers, Purbeck Yarımadası, Dorset, İngiltere · Tip lokaliteRoma döneminden kalma, İngiltere'nin en eski taş ocakları köyün kuzeyindeki vadi yamacı boyunca uzanır; Orta Çağ'da katedraller için batıya doğru genişletilmiştir. Köydeki müze taşocakçılığı tarihini anlatır.
- Corfe Castle, Dorset, İngiltere · Tarihî kaynakOrta Çağ'da köyde büyük bir mermer oymacılığı ve taş kesme işi vardı; taş Poole Limanı'ndaki Ower iskelesinden ülkenin her yanına gönderilirdi.
- Peveril Point, Swanage, Dorset, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriPurbeck mermeri katmanlarının yarımada boyunca uzandığı şeridin doğu ucu.
- Worbarrow Tout, Dorset, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriPurbeck mermeri katmanlarının yarımada boyunca uzandığı şeridin batı ucu.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Purbeck mermeri nedir?
Purbeck mermeri, İngiltere'nin güneyinde, Dorset'teki Purbeck Yarımadası'ndan çıkarılan, tatlı su salyangozu kabuklarıyla dolu bir kireçtaşıdır. İyi cila aldığı için “mermer” denir, ama ısı ve basınçla başkalaşmış gerçek bir mermer değildir. Roma döneminden beri kullanılır; asıl ününü 12. ve 13. yüzyıllarda Salisbury, Canterbury ve Westminster gibi büyük kiliselerin ince sütunçelerinde, mezar heykellerinde ve vaftiz teknelerinde kazanmıştır.
Purbeck mermeri ne işe yarar?
Roma dönemi: Romalılar Britanya'da bu taşı yazıtlarda, mimari silmelerde, kaplamalarda, havan ve havan elinde kullandı. Orta Çağ katedralleri: Taş en çok 1170–1540 yılları arasında, özellikle 13. yüzyılda ince ve demet hâlindeki sütunçeler için kullanıldı. Güney İngiltere'nin hemen bütün katedrallerinde sütun, panel ve döşeme olarak görülür: Salisbury, Canterbury, Exeter, Ely, Norwich, Chichester, Lincoln, Southwark, Llandaff ve Westminster Manastırı bunlardandır. Londra'daki Temple Kilisesi'nin kemerleri de Purbeck mermeri sütunçelere oturur. Mezar heykelleri ve vaftiz tekneleri: 13.
Purbeck mermeri ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,7–2,8 g/cm³’tür.
Purbeck mermeri nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Langton Matravers, Purbeck Yarımadası, Dorset, İngiltere; Corfe Castle, Dorset, İngiltere; Peveril Point, Swanage, Dorset, İngiltere; Worbarrow Tout, Dorset, İngiltere.
Purbeck mermeri gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Cilalı yüzeyde, koyu bir hamur içinde sık dizilmiş küçük salyangoz kabuklarının açık renkli halka ve hilal biçimli kesitleri görülür. Rengi çoğunlukla mavimsi gri ya da yeşilimsidir; kırmızımsı ve kahverengi türleri de vardır. Dış mekânda ya da nemli yerde uzun süre kalan parçalarda yüzey pürüzlenir, salyangoz kabukları dağılmaya başlar ve pas lekeleri görülebilir. Güneydoğu İngiltere'den çıkan Sussex mermeri de Viviparus salyangozu kabuklarıyla dolu bir kireçtaşıdır ve Purbeck mermeriyle karıştırılır. Sussex mermerindeki kabuklar daha iridir; Purbeck mermerindekiler genellikle 8 × 4 mm'den küçüktür.
Purbeck mermeri değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Bir yapı ve süs taşı olarak değerini katmanın kalınlığı ve sağlamlığı, rengin (mavi, yeşil ya da kırmızı) eşitliği, salyangoz kabuklarının sık ve düzgün dağılımı ve iyi cila alması belirler. Nemde bozulmaya yatkın olduğu için iç mekânda kullanılacak, çatlaksız parçalar daha çok aranır. Taşa asıl değeri, Orta Çağ katedrallerindeki yeri ve bu yapıların onarımında aynı taşa duyulan ihtiyaç kazandırır.
Kaynaklar
- Purbeck Marble · Wikipedia
- Purbeck Marble (building stones of Canterbury Cathedral) · Canterbury Archaeological Trust
- Sussex Marble · Dorset Building Stone
- Medieval marble quarries, Talbots Wood, Langton Matravers (MDO30751) · Dorset Historic Environment Record
- Langton Matravers · Dorset Life
- Langton Matravers · Wikipedia
- Corfe Castle (village) · Wikipedia
- Shrove Tuesday Football Ceremony of the Purbeck Marblers · Wikipedia
- Peveril Point · Wikipedia
- Worbarrow Bay · Wikipedia
- Berriasian · Wikipedia
- Density of Solids · The Engineering ToolBox
- Limestone · Geology.com
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Afyon menekşe mermeri
Beyaz zemin üzerinde menekşe damarlar: Roma imparatorlarının Afyon'dan getirttiği, Pantheon'dan Ayasofya'ya uzanan mermer.
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.