Mineral
Uraninit
UO₂Uraninite
Uranyumun başlıca cevheri: siyah, çok ağır ve radyoaktif; Curie'lerin radyum ile polonyumu keşfettiği pişblend.
Diğer adları: Pişblend (masif, reçine parlaklığındaki türü) · Uranyum dioksit
- Cevher
- Dikkat gerektirir
Kısaca
Uraninit, büyük ölçüde uranyum ve oksijenden oluşan siyah, çok ağır ve radyoaktif bir mineraldir. Uranyumun en önemli cevheridir. Masif ve zift gibi parlayan türüne pişblend denir; radyum ve polonyum elementleri bu cevherde keşfedilmiştir.
Nasıl oluşur?
Uraninit; granit pegmatitlerinde, sıcak suların dolaştığı cevher damarlarında, bazı kumtaşlarında ve eski çakıltaşlarında (konglomeralarda) oluşur. İçindeki uranyum milyonlarca yıl boyunca yavaş yavaş bozunup kurşuna dönüştüğü için uraninitte her zaman bir miktar kurşun bulunur. Yüzeye yakın yerlerde yükseltgenerek sarı, turuncu ve yeşil renkli ikincil uranyum minerallerine dönüşür; bu sırada yoğunluğu da belirgin biçimde azalır.
Tarihteki yeri
Uraninit, modern fiziğin doğuşunda kilit rol oynadı. Bugün Çekya sınırları içinde kalan Jáchymov (Joachimsthal) madenlerinden çıkan pişblendin artıkları, Curie’lerin radyum ve polonyumu keşfettiği hammaddeydi. 1930’larda Kanada’daki Büyük Ayı Gölü kıyısında radyum için çıkarılan cevher de pişblenddi. Kongo’daki Shinkolobwe madeni ise Manhattan Projesi’nde kullanılan uranyumun önemli kaynaklarından biri oldu.
Bugün ne işe yarar?
Uraninit ve pişblend, nükleer santrallerde yakıt olarak kullanılan uranyumun başlıca kaynağıdır. Kanada’nın Saskatchewan eyaletindeki Athabasca Havzası’nda bulunan yataklar, dünyanın en yüksek tenörlü uranyum yatakları arasındadır. Uranyum cevheri çıkarılırken ve işlenirken işçilerin radyasyona ve radona karşı sıkı önlemlerle korunması gerekir.
Nasıl tanınır?
- 1
Boyutuna göre şaşırtıcı derecede ağırdır: Yükseltgenmemiş örneklerin özgül ağırlığı 10'un üzerindedir, yani aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık dört katı.
- 2
Siyah ya da kahverengimsi siyahtır, yarı metalik ya da zift gibi parlar; çizgi rengi kahverengimsi siyah, gri ya da zeytin yeşilidir.
- 3
Radyoaktiftir: Geiger sayacı gibi bir radyasyon ölçerde belirgin sinyal verir. Kesin tanı için laboratuvar incelemesi gerekir.
- 4
Çevresinde sıklıkla, ayrışmasıyla oluşan parlak sarı, turuncu ya da yeşil renkli ikincil uranyum mineralleri bulunur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Manyetit, kromit ve hematit gibi siyah ve ağır mineraller uraninite benzeyebilir; ama radyoaktif değildirler ve uraninitten belirgin biçimde hafiftirler.
- “Pişblend” adı bazen ayrışmış ya da az miktarda uranyum içeren sıradan siyah taşlar için yanlış kullanılır. Bir örneğin gerçek uranyum içeriğini yalnızca radyasyon ölçümü ve laboratuvar analizi gösterebilir.
Güvenlik
Uraninit radyoaktiftir ve bozunurken radyoaktif bir gaz olan radon çıkarır; Dünya Sağlık Örgütü'ne göre radon, akciğer kanserinin önde gelen nedenlerinden biridir. Örnekleri yatak odası, mutfak ve oturma alanlarından uzakta, kapalı ve etiketli bir kapta, iyi havalandırılan bir yerde ve çocukların erişemeyeceği biçimde saklayın; kutuyu havadar bir ortamda açın. Örneği yanınızda taşımayın, gereğinden uzun süre elde tutmayın ve dokunduktan sonra ellerinizi yıkayın. Asla kırmayın, kesmeyin ya da toz hâline getirmeyin: Toz solunur ya da yutulursa vücudu içeriden ışınlar. Radyoaktif maddelerin bulundurulması, taşınması ve kargoyla gönderilmesi pek çok ülkede yasal düzenlemelere tabidir; Türkiye'de bu alandaki yetkili kurum Nükleer Düzenleme Kurumu'dur (NDK).
Bunu biliyor muydun?
Uranyum elementi 1789'da Alman kimyager Martin Heinrich Klaproth tarafından pişblendde keşfedildi.
Marie ve Pierre Curie 1898'de, uranyumu ayrılmış pişblend artıklarında iki yeni element buldu: polonyum ve radyum. Marie Curie bu keşifler nedeniyle 1911 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Jáchymov (Joachimsthal), Çekya · Tarihî kaynakMarie ve Pierre Curie, 1898'de radyum ve polonyumu bu madenlerin pişblendinden kalan artıklarda keşfetti
- Shinkolobwe, Haut-Katanga, Kongo Demokratik Cumhuriyeti · Tarihî kaynakManhattan Projesi'nde kullanılan uranyumun önemli bir kaynağı
- Athabasca Havzası, Saskatchewan, Kanada · Önemli yatakDünyanın en yüksek tenörlü uranyum yatakları arasında
- Büyük Ayı Gölü (Port Radium), Kuzeybatı Toprakları, Kanada · Tarihî kaynak1930'lardan itibaren radyum, ardından uranyum üretimi
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Uraninite · Mineralogical Society of America
- Uraninite · Encyclopaedia Britannica
- Marie Curie — Facts (Nobel Prize in Chemistry 1911) · Nobel Prize Outreach
- Radon and health (fact sheet) · World Health Organization
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.