Doğal Taşlar

Mineral

Olivin

(Mg,Fe)₂SiO₄Olivine

Yer mantosunun üst kısmını büyük ölçüde oluşturan zeytin yeşili mineral; berrak ve güzel kristallerine peridot denir.

Diğer adları: Peridot veya zebercet (değerli taş kalitesindeki olivin) · Krizolit (eski ad)

  • Değerli taş
  • Endüstriyel
Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Olivin; magnezyum, demir, silisyum ve oksijenden oluşan yeşil bir mineraldir. Ayaklarımızın çok altındaki üst mantonun büyük bölümü olivinden yapılmıştır. Volkanlar onu bazen yüzeye taşır; berrak ve güzel olanları peridot adıyla takılarda kullanılır.

Nasıl oluşur?

Olivin, magnezyumca zengin ve silisyumca fakir magmalardan ilk kristalleşen minerallerdendir. Bu yüzden bazalt ve gabro gibi koyu renkli kayaçlarda sık görülür. Olivince çok zengin kayaçlara peridotit, neredeyse tamamı olivinden oluşanlara dunit denir. Üst mantonun büyük bölümü peridotitten oluştuğu için olivin, Dünya’daki en bol minerallerden biridir.

Olivin aslında tek bir mineral değil, bir gruptur: magnezyumlu uç üyesine forsterit, demirli uç üyesine fayalit denir. Doğadaki olivinlerin çoğu magnezyumca zengindir; demir oranı arttıkça renk koyulaşır ve mineral ağırlaşır.

Ne işe yarar?

  • Sanayi: Yüksek sıcaklığa dayanıklı olduğu için refrakter malzeme ve dökümhanelerde kalıp kumu olarak kullanılır; çelik fabrikalarında dolomitin yerine katkı maddesi olarak da değerlendirilir. Avrupa’nın başlıca endüstriyel olivin kaynağı Norveç’tir.
  • Değerli taş: Berrak, yeşil olivine peridot (Türkçede zebercet) denir.
  • Araştırma: Öğütülmüş olivinin havadaki karbondioksiti yavaşça bağlayıp bağlayamayacağı araştırılmaktadır.

Yeşil kumsallar

Olivin yeryüzünde kolay ayrışan bir mineraldir, ama volkanik adalarda lavdan yeni aşınmış taneler kıyıda birikebilir. Hawaii’deki Papakōlea Plajı’nın kumu bu yüzden yeşildir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Bazalt gibi koyu renkli volkanik kayaçlarda şişe yeşili, camsı taneler ya da tane kümeleri hâlinde görülür.

  2. 2

    Camı çizer (sertlik 6,5–7); belirgin bir dilinimi yoktur ve midye kabuğu gibi kavisli yüzeylerle kırılır.

  3. 3

    Yüzeyde kolay ayrışır: uzun süre açıkta kalan taneler sıklıkla pas kahverengisi bir kabukla kaplanır.

  4. 4

    Kesilmiş peridotta güçlü çift kırılma nedeniyle arka faset kenarları büyüteçle çift görünür. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Yeşil cam (şişe camı ya da cüruf) olivin veya peridot diye satılabilir. Camın içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir ve cam çift kırılma göstermez.
  • “Akşam zümrütü” (evening emerald) peridot için kullanılan eski bir ticari addır; taş zümrüt değildir.
  • “Krizolit” adı tarihte sarımsı yeşil pek çok farklı taş için kullanılmıştır. Bu adla satılan bir taşın olivin olduğu kendiliğinden kanıtlanmış olmaz.

Bunu biliyor muydun?

“Topaz” adı, peridotun çıkarıldığı Kızıldeniz'deki Zabargad Adası'nın eski Yunanca adı Topazios'tan gelir. Yani antik çağda topaz denen taş büyük olasılıkla bugünkü olivindi.

Olivin uzaydan gelen bazı meteoritlerde de bulunur: pallasit denen taşlı-demirli meteoritlerde olivin kristalleri demir-nikel metalinin içine gömülüdür.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Zabargad (St. John's) Adası, Kızıldeniz, Mısır · Tarihî kaynakAntik çağdan beri bilinen, iri ve berrak peridot kristalleriyle ünlü ada
  • Peridot Mesa, San Carlos, Arizona, ABD · Önemli yatakBazalt içinde manto kökenli olivin yumruları; önemli bir peridot kaynağı
  • Åheim, Sunnmøre, Norveç · Önemli yatakEndüstriyel olivin (dunit) üretiminde Avrupa'nın başlıca kaynağı
  • Papakōlea Plajı, Hawaii, ABD · Bilinen bulunuş yeriLavdan aşınan olivin taneleri kumu yeşile boyar

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Çeşitleri

Varyete

Peridot

Yerin derinliklerinden, çok ender olarak da uzaydan gelen yeşil taş: olivin mineralinin değerli taş kalitesindeki çeşidi.

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
  2. Handbook of Mineralogy: Fayalite · Mineralogical Society of America
  3. Peridot Description · GIA

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Apatit

Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.

Kayaç

Arduvaz

İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.

Mineral

Barit

Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.