Mineral

Olivin

(Mg,Fe)₂SiO₄Olivine

Yer mantosunun üst kısmını büyük ölçüde oluşturan zeytin yeşili mineral; berrak ve güzel kristallerine peridot denir.

Diğer adları: Peridot veya zebercet (değerli taş kalitesindeki olivin) · Krizolit (eski ad)

  • Halk arasında: Yarı değerli taş
Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Olivin; magnezyum, demir, silisyum ve oksijenden oluşan yeşil bir mineraldir. Ayaklarımızın çok altındaki üst mantonun büyük bölümü olivinden yapılmıştır. Volkanlar onu bazen yüzeye taşır; berrak ve güzel olanları peridot adıyla takılarda kullanılır.

Görseller

Nasıl oluşur?

Olivin, magnezyumca zengin ve silisyumca fakir magmalardan ilk kristalleşen minerallerdendir. Bu yüzden bazalt ve gabro gibi koyu renkli kayaçlarda sık görülür. Olivince çok zengin kayaçlara peridotit, neredeyse tamamı olivinden oluşanlara dunit denir. Üst mantonun büyük bölümü peridotitten oluştuğu için olivin, Dünya’daki en bol minerallerden biridir.

Olivin aslında tek bir mineral değil, bir gruptur: magnezyumlu uç üyesine forsterit, demirli uç üyesine fayalit denir. Doğadaki olivinlerin çoğu magnezyumca zengindir; demir oranı arttıkça renk koyulaşır ve mineral ağırlaşır.

Ne işe yarar?

  • Sanayi: Yüksek sıcaklığa dayanıklı olduğu için refrakter malzeme ve dökümhanelerde kalıp kumu olarak kullanılır; çelik fabrikalarında dolomitin yerine katkı maddesi olarak da değerlendirilir. Avrupa’nın başlıca endüstriyel olivin kaynağı Norveç’tir.
  • Değerli taş: Berrak, yeşil olivine peridot (Türkçede zebercet) denir.
  • Araştırma: Öğütülmüş olivinin havadaki karbondioksiti yavaşça bağlayıp bağlayamayacağı araştırılmaktadır.

Yeşil kumsallar

Olivin yeryüzünde kolay ayrışan bir mineraldir, ama volkanik adalarda lavdan yeni aşınmış taneler kıyıda birikebilir. Hawaii’deki Papakōlea Plajı’nın kumu bu yüzden yeşildir.

Değerini ne belirler?

Sanayide kullanılan olivin ton hesabıyla satılır; değerini magnezyum oranının yüksekliği, serpantine dönüşmemiş olması, tane boyu, yatağın büyüklüğü ve limana yakınlığı belirler. Peridot olarak kesilen olivinde ise kahverengi ya da sarı tonu az, saf ve canlı bir yeşil, temiz bir iç yapı ve büyüklük aranır; iri ve temiz peridotlar enderdir. Pakistan'dan çıkan kaliteli taşlar ve Kızıldeniz'deki Zabargad Adası gibi tarihî kaynaklar ünlüdür.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Bazalt gibi koyu renkli volkanik kayaçlarda şişe yeşili, camsı taneler ya da tane kümeleri hâlinde görülür.

  2. 2

    Camı çizer (sertlik 6,5–7); belirgin bir dilinimi yoktur ve midye kabuğu gibi kavisli yüzeylerle kırılır.

  3. 3

    Yüzeyde kolay ayrışır: uzun süre açıkta kalan taneler sıklıkla pas kahverengisi bir kabukla kaplanır.

  4. 4

    Kesilmiş peridotta güçlü çift kırılma nedeniyle arka faset kenarları büyüteçle çift görünür. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Yeşil cam (şişe camı ya da cüruf) olivin veya peridot diye satılabilir. Camın içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir ve cam çift kırılma göstermez.
  • “Akşam zümrütü” (evening emerald) peridot için kullanılan eski bir ticari addır; taş zümrüt değildir.
  • “Krizolit” adı tarihte sarımsı yeşil pek çok farklı taş için kullanılmıştır. Bu adla satılan bir taşın olivin olduğu kendiliğinden kanıtlanmış olmaz.

Yanlış bilinenler

  • YanlışPeridot uzaydan gelen bir taştır.

    DoğrusuTakılardaki peridotların neredeyse tamamı, Dünya'nın üst mantosundan volkanik kayaçlarla yüzeye taşınan olivinden kesilir. Meteoritlerden gelen peridot da vardır, ama son derece ender ve küçüktür.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

  • Antik ve Orta Çağ inanışlarına göre altına takılan peridot (krizolit) gece korkularını ve kâbusları uzaklaştırırdı.
  • Delinip eşek kılına dizilen ve sol kola bağlanan peridotun kötü ruhlara ve büyüye karşı koruduğuna inanılırdı.
  • Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri zebercet (peridot, olivin) taşının mideye, bağırsağa, karaciğere ve tiroide iyi geldiğini, bedeni toksinlerden temizlediğini; kıskançlık, öfke ve suçluluk gibi duyguları yatıştırdığını ve bolluk getirdiğini söyler.

Bilim ne diyor?

Peridotun yeşil rengi yapısındaki demirden gelir; kâbusları önlediğine ya da kötülükten koruduğuna dair bir kanıt yoktur. Mideye, bağırsağa ya da tiroide iyi geldiği, bedeni “arındırdığı” iddiaları da kanıtsızdır. Uyku ya da sindirim sorunları sürüyorsa bir hekime başvurulmalıdır.

Bunu biliyor muydun?

“Topaz” adı, peridotun çıkarıldığı Kızıldeniz'deki Zabargad Adası'nın eski Yunanca adı Topazios'tan gelir. Yani antik çağda topaz denen taş büyük olasılıkla bugünkü olivindi.

Olivin uzaydan gelen bazı meteoritlerde de bulunur: pallasit denen taşlı-demirli meteoritlerde olivin kristalleri demir-nikel metalinin içine gömülüdür.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

This Green Beach Shouldn't ExistSciShow · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Zabargad (St. John's) Adası, Kızıldeniz, Mısır · Tarihî kaynakAntik çağdan beri bilinen, iri ve berrak peridot kristalleriyle ünlü ada
  • Peridot Mesa, San Carlos, Arizona, ABD · Önemli yatakBazalt içinde manto kökenli olivin yumruları; önemli bir peridot kaynağı
  • Åheim, Sunnmøre, Norveç · Önemli yatakEndüstriyel olivin (dunit) üretiminde Avrupa'nın başlıca kaynağı
  • Papakōlea Plajı, Hawaii, ABD · Bilinen bulunuş yeriLavdan aşınan olivin taneleri kumu yeşile boyar
  • Mogok çevresi, Mandalay Bölgesi, Myanmar · Bilinen bulunuş yeriMermer kuşağındaki taş yataklarından mücevherlik peridot da çıkar
  • Kilbourne Hole, Yeni Meksika, ABD · Bilinen bulunuş yeriVolkanik kraterin lherzolit yumrularında soluk yeşil, manto kökenli olivin

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Olivin nedir?

Olivin; magnezyum, demir, silisyum ve oksijenden oluşan yeşil bir mineraldir. Ayaklarımızın çok altındaki üst mantonun büyük bölümü olivinden yapılmıştır. Volkanlar onu bazen yüzeye taşır; berrak ve güzel olanları peridot adıyla takılarda kullanılır.

Olivin ne işe yarar?

Sanayi: Yüksek sıcaklığa dayanıklı olduğu için refrakter malzeme ve dökümhanelerde kalıp kumu olarak kullanılır; çelik fabrikalarında dolomitin yerine katkı maddesi olarak da değerlendirilir. Avrupa'nın başlıca endüstriyel olivin kaynağı Norveç'tir. Değerli taş: Berrak, yeşil olivine peridot (Türkçede zebercet) denir. Araştırma: Öğütülmüş olivinin havadaki karbondioksiti yavaşça bağlayıp bağlayamayacağı araştırılmaktadır.

Olivin ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,27–4,39 g/cm³’tür.

Olivin nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Peridot Mesa, San Carlos, Arizona, ABD; Åheim, Sunnmøre, Norveç; Zabargad (St. John's) Adası, Kızıldeniz, Mısır; Papakōlea Plajı, Hawaii, ABD; Mogok çevresi, Mandalay Bölgesi, Myanmar.

Olivin gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Bazalt gibi koyu renkli volkanik kayaçlarda şişe yeşili, camsı taneler ya da tane kümeleri hâlinde görülür. Camı çizer (sertlik 6,5–7); belirgin bir dilinimi yoktur ve midye kabuğu gibi kavisli yüzeylerle kırılır. Yüzeyde kolay ayrışır: uzun süre açıkta kalan taneler sıklıkla pas kahverengisi bir kabukla kaplanır. Yeşil cam (şişe camı ya da cüruf) olivin veya peridot diye satılabilir. Camın içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir ve cam çift kırılma göstermez.

Olivin değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Sanayide kullanılan olivin ton hesabıyla satılır; değerini magnezyum oranının yüksekliği, serpantine dönüşmemiş olması, tane boyu, yatağın büyüklüğü ve limana yakınlığı belirler. Peridot olarak kesilen olivinde ise kahverengi ya da sarı tonu az, saf ve canlı bir yeşil, temiz bir iç yapı ve büyüklük aranır; iri ve temiz peridotlar enderdir. Pakistan'dan çıkan kaliteli taşlar ve Kızıldeniz'deki Zabargad Adası gibi tarihî kaynaklar ünlüdür.

Olivin neye iyi gelir?

Antik ve Orta Çağ inanışlarına göre altına takılan peridot (krizolit) gece korkularını ve kâbusları uzaklaştırırdı. Delinip eşek kılına dizilen ve sol kola bağlanan peridotun kötü ruhlara ve büyüye karşı koruduğuna inanılırdı. Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri zebercet (peridot, olivin) taşının mideye, bağırsağa, karaciğere ve tiroide iyi geldiğini, bedeni toksinlerden temizlediğini; kıskançlık, öfke ve suçluluk gibi duyguları yatıştırdığını ve bolluk getirdiğini söyler. Peridotun yeşil rengi yapısındaki demirden gelir; kâbusları önlediğine ya da kötülükten koruduğuna dair bir kanıt yoktur. Mideye, bağırsağa ya da tiroide iyi geldiği, bedeni “arındırdığı” iddiaları da kanıtsızdır. Uyku ya da sindirim sorunları sürüyorsa bir hekime başvurulmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Çeşitleri

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
  2. Handbook of Mineralogy: Fayalite · Mineralogical Society of America
  3. Peridot Description · GIA
  4. Peridot History and Lore · GIA
  5. The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz) · Project Gutenberg, 1913
  6. Mogok · Wikipedia
  7. Kilbourne Hole · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası