Serpantin

Serpantin, tek bir mineral değil, aynı kimyasal bileşime yakın ama yapıları farklı üç ana mineralden oluşan bir gruptur: antigorit, lizardit ve lifli krizotil. Genellikle yeşil, kaygan ve yumuşaktır; adı Latince “yılan gibi” anlamına gelen serpentinus sözcüğünden, yüzeyinin yılan derisine benzemesinden gelir. Serpantinit denen kayacın başlıca mineralleridir. Bazı türleri süs taşı ve yeşim taklidi olarak kullanılır; lifli krizotil türü ise asbesttir.

Süs ve oyma taşı: Bowenit, mücevher ve oymada en sık karşılaşılan serpantin türüdür. Antik çağda Yunanistan'ın Teselya bölgesindeki Casambala'da çıkarılan, breşik serpantinit “verde antico” ise kaplama taşı olarak aranırdı. Tarihî kullanım: Eski Mezopotamya'nın silindir mühürleri için bir malzemeydi. Hammadde: Serpantin kayaçları demiryolu balastı ve yapı malzemesi olarak kullanılır; magnezyum ve asbest kaynağıdır (asbest kullanımı pek çok ülkede artık yasaktır).

Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,5–2,6 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Kennack Cove, Lizard Yarımadası, Cornwall, İngiltere; Antigorio Vadisi, Piemonte, İtalya; Unst, Shetland Adaları, İskoçya; Connemara, Galway, İrlanda; Xiuyan, Liaoning, Çin.

Yeşil (sarımsı, mavimsi, grimsi ya da siyahımsı tonlarda), mumsu, yağlı ya da ipeksi parlaklıkta; ele kaygan gelir. Çoğu türü yumuşaktır (sertlik 2,5–4): çelik bıçak çizer; bowenit gibi sert, yarı saydam türleri ise 5,5'e kadar çıkar. Üç ana mineral kabaca şöyle ayrılır: lizardit ince taneli ve mumsudur; antigorit levha ya da bıçak biçimlidir, bazen lifli görülür; krizotil ipek parıltılı, esnek liflerdir. Kesin tür tayini için X-ışını ya da mikroskop gerekir. Bowenit denen açık elma yeşili, ince taneli sert serpantin “yeşim” gibi görünür; Farsçada “sahte yeşim” anlamına gelen sang-i-yashm adıyla da anılmıştır. Gerçek yeşimden (nefrit, jadeit) yumuşaktır (sertliği yaklaşık 5,5).

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Serpantinin değeri türüne ve kullanımına göre değişir. Süs taşı olarak rengi (özellikle yeşime benzeyen canlı yeşil), yarı saydamlığı, desenin güzelliği ve cila kalitesi belirleyicidir; bowenit gibi sert ve yarı saydam türler daha çok aranır, yumuşak türler ise kolay oyulur ama kolay çizilir. Lifli krizotil (asbest) içeren parçalar sağlık riski nedeniyle değersizdir ve işlenmeleri sakıncalıdır.

Günümüz kristal terapi kaynakları serpantini bir “denge taşı” olarak tanıtır; kalp çakrasını açtığını, sinir sistemini yatıştırdığını ve stres ile gerginliği azalttığını ileri sürer. Aynı kaynaklar serpantinin böbrek, karaciğer ve dalak şikâyetlerine iyi geldiğini ve bağışıklığı güçlendirdiğini iddia eder. Serpantinin organlara ya da bağışıklığa iyi geldiğini gösteren bir çalışma yoktur. Tersine, serpantin kayaçları lifli krizotil (asbest) damarları içerebilir: bu taşların tozu solunmamalı, taş suyu ya da iksir hazırlanmamalıdır. Stres, gerginlik ya da organ şikâyetleri için tıbbi destek alınmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Serpantin grubunun lifli üyesi krizotil, bütün asbest türleri gibi insanlar için kanserojendir (IARC Grup 1). Serpantin kayaçlarında krizotil damarları bulunabildiğinden serpantin taşı kesilirken, zımparalanırken ya da öğütülürken çıkan toz solunmamalıdır; serpantin kayacından yol kaplaması yapıldığında da asbest lifleri havaya karışabilir. Serpantin tozu yutulmamalı, taş suyu ya da iksir hazırlanmamalıdır. Lifli görünen ya da ipeksi damarlı örnekleri kırmayın. Türkiye'de asbest ve asbestli ürünlerin üretimi, piyasaya sürülmesi ve kullanımı 31 Aralık 2010'dan beri yasaktır.