Meteorit

Akondrit

Achondrite

Kondrül içermeyen taşlı meteoritler: erimiş asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kayaçları; Dünya taşlarına benzedikleri için tanınmaları zor.

Halk arasında: Göktaşı

Fotoğraf: Claire H. · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)5–7

Özgül ağırlık2,8–3,3 g/cm³

Renkler

siyah ya da koyu kahverengi (erime kabuğu)
açık gri ile koyu gri arası (iç kısım)
beyazımsı (bazı türlerde)

Bileşim: Çoğunlukla piroksen, plajiyoklaz (feldispat) ve olivin gibi silikat mineralleri; türüne göre az miktarda demir-nikel metali, troilit (demir sülfür) ve karbon. Kondrül içermez.
Doku: Erimiş kayacın soğuyup kristallenmesiyle oluşmuş, yer kabuğundaki bazalt ya da derinlik kayaçlarına benzeyen magmatik doku; birçoğu çarpmalarla kırılıp yeniden yapışmış parçalardan oluşan breşlerdir. Yuvarlak kondrüller görülmez.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 6/9 ·Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Akondritler, içlerinde kondrül denen yuvarlak taneler bulunmayan taşlı meteoritlerdir. Bir zamanlar erimiş, katmanlara ayrılmış gökcisimlerinin (asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın) kayaçlarından kopmuşlardır; bu yüzden Dünya'daki bazalt gibi magmatik kayaçlara benzerler. Düşüşü görülen meteoritlerin yaklaşık %8'ini oluştururlar.

Görseller

Akondrit örneği (2) — Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Akondritler, bir zamanlar tamamen ya da kısmen erimiş gökcisimlerinden gelir. Güneş Sistemi’nin ilk döneminde bazı asteroitler, kısa ömürlü radyoaktif elementlerin ısısıyla eridi; ağır metal merkeze çöktü, hafif silikatlar dışta kaldı ve yüzeye yakın kısımlar Dünya’daki bazalt gibi kayaçlar olarak katılaştı. Bu katmanlaşmaya farklılaşma denir. Kondritlerdeki yuvarlak kondrüller erime sırasında yok olduğu için akondritlerde bulunmaz. Çarpışmalarla bu cisimlerin kabuğundan ve mantosundan kopan parçalar, uzayda dolaşıp bir gün Dünya’ya düşer. Ay ve Mars’tan fırlatılan kayaç parçaları da akondrit sayılır.

Ne işe yarar?

Akondritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:

Başka dünyaların kayaçları: Asteroitlerin, Ay’ın ve Mars’ın kabuk ve manto parçalarını laboratuvarda doğrudan incelemeyi sağlarlar. HED grubunun büyük olasılıkla asteroit Vesta’nın kabuğundan geldiği düşünülür.
Erken Güneş Sistemi’nin takvimi: Angritler gibi bazı akondritlerin kristallenme yaşı yaklaşık 4,56 milyar yıldır; gezegenimsi cisimlerin ne kadar erken eriyip kabuk oluşturduğunu gösterirler.
Asteroit ile meteoriti eşleştirmek: Uzaydayken gözlenen 2008 TC3 asteroitinin parçaları yerde bulunup incelendi; bir asteroit sınıfı (F tipi) ile bir meteorit türü ilk kez doğrudan eşleştirilebildi.
Müze ve koleksiyon: Kesilip parlatılmış dilimler ve düşüşü belgelenmiş parçalar müzelerde ve koleksiyonlarda yer alır.

Başlıca türleri

Akondritler, düşüşü görülen meteoritlerin yaklaşık %8’ini oluşturur; kondritlerden çok daha az görülürler. Başlıca gruplar şunlardır:

İlkel akondritler: Kısmen erimiş, kimyasal bileşimi hâlâ kondritlere yakın ama dokusu magmatik olan taşlardır; acapulcoitler (Acapulco göktaşından adını alır), lodranitler, winonaitler, brakinitler ve üreilitler bu gruptadır. Üreilitler karbonca zengindir ve grafit ile çok küçük elmas taneleri içerir.
Farklılaşmış asteroit akondritleri: En kalabalık grup, yarıdan fazlasını oluşturan HED meteoritleridir (ökrit (HED) sayfasına bakın). Bunun yanında angritler (tip örneği Angra dos Reis) ve enstatit mineralince zengin aubritler (Norton County, Cumberland Falls) vardır.
Ay göktaşları: Ay göktaşı sayfasında anlatılır.
Mars göktaşları: Mars göktaşı sayfasında anlatılır.

Metalle karışık taşlı meteoritler için pallasit ve mezosiderit, kondrüllü kardeşleri için kondrit, neredeyse tamamen metal olanlar için demir meteorit sayfalarına bakabilirsiniz.

Tanınması neden zor?

Akondritler çıplak gözle yer kayaçlarına benzer, çoğu mıknatısı çekmez ve kondrül göstermez; kondritleri tanımaya yarayan üç kolay ipucu onlarda işe yaramaz. Geriye çoğunlukla yalnızca ince erime kabuğu kalır. Bu yüzden düşüşü görülmeyen akondritler, öteki meteoritlerden daha kolay gözden kaçar. Bir taşın meteorit olup olmadığını anlamak için Bulduğum taş değerli mi? rehberine bakabilirsiniz.

Türkiye’de akondritler

Türkiye’ye düşen en iyi belgelenmiş meteorit bir akondrittir: 2 Eylül 2015’te Bingöl’ün Sarıçiçek köyü çevresine hovardit türünde (HED grubundan) bir meteorit yağmuru düştü. Toplam yaklaşık 15,24 kg ağırlığında 343 taş belgelendi; düşüş çok sayıda güvenlik kamerasına yansıdı ve bu görüntüler meteoroidin yörüngesini hesaplamayı sağladı. Araştırmacılar parçaları, Vesta üzerindeki Antonia kraterinin oluştuğu yaklaşık 22 milyon yıl önceki çarpmaya bağladı. Ayrıntılar ökrit (HED) sayfasındadır.

Değerini ne belirler?

Akondritlerin değerini önce alt grubu ve belgesi belirler. Ay ve Mars'tan gelen parçalar ayrı bir nadirlik taşır ve en çok aranır; HED gibi görece yaygın gruplar daha ulaşılabilirdir. Her durumda adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı olması, düşüşünün görülmüş olması, erime kabuğunun taze olması ve parçanın büyüklüğü önemlidir. Akondritler yer kayaçlarına benzediği için, meteorit olduğu laboratuvarda doğrulanmamış bir taşa değer biçilemez.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Taze düşmüş bir akondritin dışı, çoğunlukla 1–2 milimetreden ince bir erime kabuğuyla kaplıdır; bazı türlerde bu kabuk parlak ve camsıdır. Erime kabuğu yoksa taşın meteorit olma olasılığı düşüktür.
2
Çoğunda demir-nikel metali yoktur, bu yüzden mıknatısı çekmezler; kondritlerin çoğundan bu yönüyle ayrılırlar. Mıknatıs testi akondritleri elediği için tek başına karar vermeye yetmez.
3
İç yapıları çıplak gözle bazalt ya da granit gibi yer kayaçlarına benzer. Kesilmiş yüzeyde açık renkli feldispat, koyu piroksen ya da yeşilimsi olivin taneleri görülebilir; kondrül görülmez.
4
Hangi gruba ait olduğunu gözle söylemek olanaksızdır: oksijen izotop oranları ve mineral kimyası gibi laboratuvar ölçümleri gerekir. Bir taşın meteorit olduğunu da ancak bir meteorit laboratuvarı doğrular.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Bazalt ve başka magmatik yer kayaçları: Akondritlere öyle çok benzerler ki gözle ayırt etmek güvenilir değildir; ikisini ancak laboratuvar ölçümleri ayırır.
Cüruf, manyetit ve hematit: “Meteor taşı” diye en sık sunulan yer malzemeleridir. Ayrıntılı eleme adımları bu sitedeki “Bulduğum taş değerli mi?” rehberindedir.
Ay ya da Mars kökenli olduğu söylenen belgesiz parçalar: Gerçek Ay ve Mars göktaşlarının adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlıdır; adı, sınıfı ve kaynağı belgelenmeyen bir parçaya güvenilmemelidir.

Yanlış bilinenler

YanlışMıknatısı çekmeyen taş meteorit olamaz.
DoğrusuMeteoritlerin yaklaşık %95'i mıknatısı çeker, çünkü çoğu demir-nikel metali içerir. Ama akondritler gibi metal içermeyen türler, çoğu yer kayacı gibi mıknatısı çekmez. Bu yüzden mıknatıs testi yalnızca ön elemedir; yine de mıknatısı çekmeyen sıradan bir taşın meteorit çıkma olasılığı çok düşüktür.
YanlışMeteorit Dünya'daki taşlara hiç benzemez; bir bakışta anlaşılır.
DoğrusuAkondritler çıplak gözle yer kayaçlarına çok benzer; bu yüzden diğer meteoritlere göre çok daha az fark edilir ve bulunurlar. Kesin tanı laboratuvar gerektirir.

Bunu biliyor muydun?

7 Ekim 2008'de küçük bir asteroit (2008 TC3) Sudan üzerinde atmosfere girdi. Yaklaşık 20 saat önce keşfedildiği için çarpmadan önce yeri ve zamanı hesaplanabilen ilk asteroit oldu. Parçalar, yakındaki bir tren istasyonunun adıyla “Almahata Sitta” (“Altıncı İstasyon”) diye kayda geçti; çoğu üreilit adlı akondrit türündendir.

1976'da Meksika'da düşen Acapulco göktaşı, düşüşten 15 dakika sonra 30 santimetrelik bir çukurdan çıkarıldığında dokununca serindi.

2020'de Sahra'da bulunan Erg Chech 002, yaklaşık 4,565 milyar yıllık yaşıyla bilinen en eski volkanik kayaç parçasıdır; Güneş Sistemi'nin ilk günlerinde erimiş, sonradan yok olmuş bir gökcisminin kabuğundan gelir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Norton County, Kansas ve Nebraska, ABD · Önemli yatak18 Şubat 1948'de düşen aubrit; yaklaşık 1.100 kg parça toplandı, en büyük parçası (yaklaşık 1.070 kg) Albuquerque'deki New Mexico Üniversitesi'ndedir.
Almahata Sitta, Nubya Çölü, Sudan · Bilinen bulunuş yeri7 Ekim 2008'de atmosfere giren küçük asteroit 2008 TC3'ün parçaları; bir asteroitin çarpmadan önce tahmin edilebildiği ilk olaydır. Toplam 10,5 kg'a varan yaklaşık 600 parça toplandı; çoğu ureilittir.
Angra dos Reis, Rio de Janeiro, Brezilya · Tip lokalite20 Ocak 1869'da yaklaşık 2 m derinliğindeki bir koya düşen 1,5 kg'lık göktaşı, anjritlerin tip örneğidir; iki parçasını ertesi gün bir dalgıç buldu.
Acapulco, Guerrero, Meksika · Tip lokalite11 Ağustos 1976'da düşen 1.914 gramlık göktaşı; 15 dakika sonra 30 cm derinliğindeki çukurdan çıkarıldığında dokununca serindi. İlkel akondritlerden akapulkoitlere adını verir.
Juvinas (Libonès), Ardèche, Fransa · Tarihî kaynak15 Haziran 1821'de düşen ökrit (HED); toplanan parçaların yaklaşık yarısı Paris'teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi'nde saklanır.
Erg Chech, Sahra, Cezayir · Bilinen bulunuş yeriMayıs 2020'de bulunan Erg Chech 002 (düşüşü görülmedi; toplam yaklaşık 31,8 kg), sınıflanamayan (gruplanmamış) bir akondrittir; yaklaşık 4,565 milyar yıllık yaşıyla bilinen en eski volkanik kayaç parçası sayılır.
Sarıçiçek, Bingöl, Türkiye · Bilinen bulunuş yeri2 Eylül 2015'te düşen hovardit (HED); toplam yaklaşık 15,24 kg ağırlığında 343 taş belgelendi ve düşüş güvenlik kameralarına yansıdı. Ayrıntılar ökrit (HED) sayfasında.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Akondrit nedir?

Akondrit ne işe yarar?

Akondritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir: Başka dünyaların kayaçları: Asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kabuk ve manto parçalarını laboratuvarda doğrudan incelemeyi sağlarlar. HED grubunun büyük olasılıkla asteroit Vesta'nın kabuğundan geldiği düşünülür. Erken Güneş Sistemi'nin takvimi: Angritler gibi bazı akondritlerin kristallenme yaşı yaklaşık 4,56 milyar yıldır; gezegenimsi cisimlerin ne kadar erken eriyip kabuk oluşturduğunu gösterirler.

Akondrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,8–3,3 g/cm³’tür.

Akondrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Angra dos Reis, Rio de Janeiro, Brezilya; Acapulco, Guerrero, Meksika; Norton County, Kansas ve Nebraska, ABD; Juvinas (Libonès), Ardèche, Fransa; Almahata Sitta, Nubya Çölü, Sudan.

Akondrit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Sarıçiçek, Bingöl, Türkiye.

Akondrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Taze düşmüş bir akondritin dışı, çoğunlukla 1–2 milimetreden ince bir erime kabuğuyla kaplıdır; bazı türlerde bu kabuk parlak ve camsıdır. Erime kabuğu yoksa taşın meteorit olma olasılığı düşüktür. Çoğunda demir-nikel metali yoktur, bu yüzden mıknatısı çekmezler; kondritlerin çoğundan bu yönüyle ayrılırlar. Mıknatıs testi akondritleri elediği için tek başına karar vermeye yetmez. İç yapıları çıplak gözle bazalt ya da granit gibi yer kayaçlarına benzer. Kesilmiş yüzeyde açık renkli feldispat, koyu piroksen ya da yeşilimsi olivin taneleri görülebilir; kondrül görülmez. Bazalt ve başka magmatik yer kayaçları: Akondritlere öyle çok benzerler ki gözle ayırt etmek güvenilir değildir; ikisini ancak laboratuvar ölçümleri ayırır.

Akondrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Akondritlerin değerini önce alt grubu ve belgesi belirler. Ay ve Mars'tan gelen parçalar ayrı bir nadirlik taşır ve en çok aranır; HED gibi görece yaygın gruplar daha ulaşılabilirdir. Her durumda adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı olması, düşüşünün görülmüş olması, erime kabuğunun taze olması ve parçanın büyüklüğü önemlidir. Akondritler yer kayaçlarına benzediği için, meteorit olduğu laboratuvarda doğrulanmamış bir taşa değer biçilemez.