Mineral
Turmalin
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃WTourmaline
Gökkuşağının hemen her rengini, hatta tek kristalde birkaç rengi birden gösterebilen ve ısıtılınca elektriklenen bir değerli taş ailesi.
Diğer adları: Şorl (siyah turmalin) · Elbait · Dravit · Rubellit (pembe-kırmızı turmalin) · İndigolit (mavi turmalin) · Karpuz turmalin (iç kısmı pembe, dışı yeşil)
- Halk arasında: Yarı değerli taş
- Doğum taşı: Ekim
Kısaca
Turmalin, bor içeren ve aynı kristal yapısını paylaşan bir mineral ailesidir. En yaygın olanı siyahtır, ama yeşil, pembe, kırmızı, mavi ve sarı turmalinler de vardır; tek bir kristalde birkaç renk bir arada görülebilir. Isıtıldığında ya da sıkıştırıldığında uçlarında elektrik yükü oluşur.
Görseller
Nasıl oluşur?
Turmalinin oluşabilmesi için bor elementi gerekir. En sık granit ve pegmatitlerde, magmanın son evrelerinde bor ve başka uçucu maddelerce zenginleşmiş sıvılardan kristallenir. Değerli taş kalitesindeki renkli turmalinler çoğunlukla lityumca zengin pegmatitlerin boşluklarında (ceplerinde) büyür. Kahverengi turmalinler ise genellikle bor taşıyan sıvıların etkisiyle dönüşen mermer ve şist gibi metamorfik kayaçlarda oluşur. Turmalin çok dayanıklı olduğundan, kayaçlar aşındığında akarsu çakıllarında da birikir; Sri Lanka’nın değerli taş çakılları buna bir örnektir.
Ne işe yarar?
- Takı: Renk çeşitliliği, sertliği ve dayanıklılığı sayesinde turmalin yüzük, küpe ve kolyelerde sevilen bir değerli taştır.
- Basınç ölçerler: Sıkıştırılınca elektrik yükü üretmesi (piezoelektrik özelliği) nedeniyle turmalin kristalleri 1940’lardan beri havada ve su altında patlama basınçlarını ölçen algılayıcılarda kullanılır.
- Koleksiyon ve bilim: İyi biçimlenmiş, renk bölgeli kristaller koleksiyoncuların gözdesidir; turmalinin bileşimi ise jeologlara içinde oluştuğu kayacın geçmişi hakkında ipuçları verir.
Bir mineral ailesi
Turmalin tek bir mineral değil, aynı kristal yapısına sahip ve bor içeren bir mineral grubudur. En yaygın üyesi demirce zengin, siyah şorldur; granit ve pegmatitlerde sık görülür. Değerli taş olarak kullanılan turmalinlerin çoğu lityumca zengin elbaittir; magnezyumca zengin dravit ise genellikle kahverengidir.
Renk cümbüşü
Turmalin, en çok renk çeşidi gösteren minerallerden biridir. Ticarette pembe-kırmızı olanlara rubellit, mavi olanlara indigolit denir. İçi pembe, dışı yeşil olan kristaller enine kesildiğinde karpuz dilimine benzediği için karpuz turmalin adını alır. 1980’lerin sonundan beri Brezilya’nın Paraíba eyaletinden çıkan, bakırla renklenmiş canlı mavi-yeşil Paraíba turmalinleri en çok aranan türler arasındadır.
Elektrikli bir kristal
Turmalin piroelektrik ve piezoelektrik bir mineraldir: ısıtıldığında, soğutulduğunda ya da sıkıştırıldığında kristalin iki ucunda zıt elektrik yükleri oluşur. Bu yüzden ısıtılmış bir turmalin kristali toz ve kül gibi hafif parçacıkları kendine çekebilir.
Değerini ne belirler?
Değeri en çok renge bağlıdır: Bakırla renklenmiş neon mavi-yeşil Paraíba turmalinleri ile canlı kırmızı rubellitler en çok aranan türlerdir; çok yaygın olan siyah şorl ise değerli taş olarak pek kullanılmaz. Kesilmiş taşlarda berraklık, rengin eşitliği ve kesim kalitesi önemlidir. Isıl işlem, ışınlama ve çatlak dolgusu gibi işlemler ile “Paraíba” gibi menşe adları bir laboratuvar raporuyla belgelenmelidir. Koleksiyonda ise iyi biçimlenmiş, hasarsız ve karpuz turmalin gibi renk bölgeli kristaller aranır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kristalleri uzun prizmalardır; kesitleri köşeleri yuvarlatılmış bir üçgene benzer ve boyuna belirgin çizgiler taşırlar.
- 2
Belirgin bir dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 7–7,5).
- 3
Güçlü pleokroizma gösterir: kristale uzun ekseni boyunca, yani ucundan bakıldığında renk çoğu zaman yandan bakıldığından çok daha koyu görünür.
- 4
Renk bölgelenmesi yaygındır: aynı kristalin içi pembe, dışı yeşil olabilir. Kesilmiş taşlarda türün ve işlemlerin belirlenmesi için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- “Paraíba” adı ilk olarak Brezilya'nın Paraíba eyaletinden çıkan bakırlı turmalinler için kullanılmıştır; benzer bakırlı turmalinler daha sonra Afrika'da da bulunmuştur. Ad tek başına taşın nereden geldiğini kanıtlamaz; laboratuvar raporu isteyin.
- Bazı pembe ve sarı turmalinlerin rengi ışınlanmanın oluşturduğu renk merkezlerinden gelir; bu ışınlanma doğal olabileceği gibi laboratuvarda da yapılmış olabilir. Isıl işlem ve çatlak dolgusu da uygulanabilir; işlemler belirtilmelidir.
- Renkli cam turmalin taklidi olarak kullanılabilir.
Yanlış bilinenler
YanlışTurmalin tek bir mineraldir.
DoğrusuTurmalin, aynı kristal yapısını paylaşan ve bor içeren bir mineral grubudur. Siyah şorl, renkli elbait ve kahverengi dravit bu grubun farklı üyeleridir.
YanlışYeşil turmalin bir zümrüt, kırmızı turmalin bir yakut türüdür.
DoğrusuTurmalin, zümrüt ve yakut birbirinden farklı minerallerdir. GIA'ya göre modern mineraloji gelişmeden önce turmalin çoğu zaman yakut, safir ya da zümrüt sanılıyordu; bu karışıklık eski adlarda ve koleksiyonlarda iz bırakmıştır.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları siyah turmalinin (şorl) “olumsuz enerjiyi” ve cep telefonu ya da kablosuz ağ gibi cihazlardan yayılan dalgaları emerek koruduğunu ileri sürer.
- Turmalin tozu katılmış saç kurutma makineleri, taraklar ve bileklikler, “negatif iyon” ve kızılötesi ışın yaydığı ve sağlığa iyi geldiği iddiasıyla satılır.
- Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri turmalinin kan dolaşımını ve bağışıklığı güçlendirdiğini, yorgunluğu ve stresi azalttığını; turmalinli bel ve diz bantları ile bileklikleri satanlar ise bunların kan dolaşımını hızlandırıp ağrıyı azalttığını iddia eder.
- Kristal terapi siteleri pembe turmalinin (rubellit) kalbi açtığını, sevgi ve şefkati artırdığını ileri sürer.
Bilim ne diyor?
Turmalinin ısıtılınca ya da sıkıştırılınca uçlarında elektrik yükü oluşması gerçek bir fiziksel olaydır, ama bu yük çok küçüktür ve kısa sürede kaybolur. Bir taşın telefon dalgalarını “emdiği” ya da sağlığı etkileyecek kadar negatif iyon ürettiği gösterilmemiştir. Turmalinli bantların ağrıyı ya da kan dolaşımını düzelttiği de kanıtlanmamıştır; bazı “negatif iyon” ürünlerinin ise radyoaktif madde içerdiği ölçülmüştür. Süren ağrı ve dolaşım sorunları için hekime başvurulmalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Adı, Sri Lanka'da konuşulan Sinhala dilinde “karışık taşlar” anlamına gelen toramalli sözcüğünden gelir. 1554'te Brezilya'da bulunan yeşil bir turmalin kristali de zümrüt sanılmıştı.
Çin'in Dul İmparatoriçesi Cixi pembe turmalini çok sevdiği için Kaliforniya'nın San Diego bölgesinden çıkan pembe ve kırmızı turmalinlerin büyük bölümü Çin'e gönderilmiştir.
Belgeseller
YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Araçuaí–Itinga–Salinas bölgesi, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakPegmatitlerde geniş bir değerli turmalin bölgesi
- São José da Batalha, Paraíba, Brezilya · Bilinen bulunuş yeri1980'lerin sonundan beri bilinen, bakırla renklenmiş canlı mavi-yeşil “Paraíba” turmalinleri
- San Piero in Campo, Elba Adası, İtalya · Tarihî kaynakElbait adını bu adadan alır
- Pala ve Mesa Grande, San Diego County, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriPembe ve kırmızı turmalinleriyle ünlü pegmatitler
- Mount Mica, Paris, Maine, ABD · Tarihî kaynak
- Erongo Dağları, Erongo, Namibya · Bilinen bulunuş yeriGranit boşluklarında iri siyah turmalin (şorl) kristalleri
- Antsirabe çevresi, Vakinankaratra, Madagaskar · Bilinen bulunuş yeriLityumlu pegmatitlerde çok renkli turmalinler
- Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka · Tarihî kaynakDeğerli taş içeren çakıllarda turmalin; adı Sinhalacadaki “toramalli” sözcüğünden gelir
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Turmalin nedir?
Turmalin, bor içeren ve aynı kristal yapısını paylaşan bir mineral ailesidir. En yaygın olanı siyahtır, ama yeşil, pembe, kırmızı, mavi ve sarı turmalinler de vardır; tek bir kristalde birkaç renk bir arada görülebilir. Isıtıldığında ya da sıkıştırıldığında uçlarında elektrik yükü oluşur.
Turmalin ne işe yarar?
Takı: Renk çeşitliliği, sertliği ve dayanıklılığı sayesinde turmalin yüzük, küpe ve kolyelerde sevilen bir değerli taştır. Basınç ölçerler: Sıkıştırılınca elektrik yükü üretmesi (piezoelektrik özelliği) nedeniyle turmalin kristalleri 1940'lardan beri havada ve su altında patlama basınçlarını ölçen algılayıcılarda kullanılır. Koleksiyon ve bilim: İyi biçimlenmiş, renk bölgeli kristaller koleksiyoncuların gözdesidir; turmalinin bileşimi ise jeologlara içinde oluştuğu kayacın geçmişi hakkında ipuçları verir.
Turmalin ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 7–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,82–3,32 g/cm³’tür.
Turmalin nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Araçuaí–Itinga–Salinas bölgesi, Minas Gerais, Brezilya; San Piero in Campo, Elba Adası, İtalya; Mount Mica, Paris, Maine, ABD; Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka; São José da Batalha, Paraíba, Brezilya.
Turmalin gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Kristalleri uzun prizmalardır; kesitleri köşeleri yuvarlatılmış bir üçgene benzer ve boyuna belirgin çizgiler taşırlar. Belirgin bir dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 7–7,5). Güçlü pleokroizma gösterir: kristale uzun ekseni boyunca, yani ucundan bakıldığında renk çoğu zaman yandan bakıldığından çok daha koyu görünür. “Paraíba” adı ilk olarak Brezilya'nın Paraíba eyaletinden çıkan bakırlı turmalinler için kullanılmıştır; benzer bakırlı turmalinler daha sonra Afrika'da da bulunmuştur. Ad tek başına taşın nereden geldiğini kanıtlamaz; laboratuvar raporu isteyin.
Turmalin değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Değeri en çok renge bağlıdır: Bakırla renklenmiş neon mavi-yeşil Paraíba turmalinleri ile canlı kırmızı rubellitler en çok aranan türlerdir; çok yaygın olan siyah şorl ise değerli taş olarak pek kullanılmaz. Kesilmiş taşlarda berraklık, rengin eşitliği ve kesim kalitesi önemlidir. Isıl işlem, ışınlama ve çatlak dolgusu gibi işlemler ile “Paraíba” gibi menşe adları bir laboratuvar raporuyla belgelenmelidir. Koleksiyonda ise iyi biçimlenmiş, hasarsız ve karpuz turmalin gibi renk bölgeli kristaller aranır.
Turmalin neye iyi gelir?
Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları siyah turmalinin (şorl) “olumsuz enerjiyi” ve cep telefonu ya da kablosuz ağ gibi cihazlardan yayılan dalgaları emerek koruduğunu ileri sürer. Turmalin tozu katılmış saç kurutma makineleri, taraklar ve bileklikler, “negatif iyon” ve kızılötesi ışın yaydığı ve sağlığa iyi geldiği iddiasıyla satılır. Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri turmalinin kan dolaşımını ve bağışıklığı güçlendirdiğini, yorgunluğu ve stresi azalttığını; turmalinli bel ve diz bantları ile bileklikleri satanlar ise bunların kan dolaşımını hızlandırıp ağrıyı azalttığını iddia eder. Kristal terapi siteleri pembe turmalinin (rubellit) kalbi açtığını, sevgi ve şefkati artırdığını ileri sürer. Turmalinin ısıtılınca ya da sıkıştırılınca uçlarında elektrik yükü oluşması gerçek bir fiziksel olaydır, ama bu yük çok küçüktür ve kısa sürede kaybolur. Bir taşın telefon dalgalarını “emdiği” ya da sağlığı etkileyecek kadar negatif iyon ürettiği gösterilmemiştir. Turmalinli bantların ağrıyı ya da kan dolaşımını düzelttiği de kanıtlanmamıştır; bazı “negatif iyon” ürünlerinin ise radyoaktif madde içerdiği ölçülmüştür. Süren ağrı ve dolaşım sorunları için hekime başvurulmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Çeşitleri

İndigolit
Turmalinin açık maviden koyu menekşemsi maviye uzanan çeşidi: adını çivit (indigo) renginden alır, ilk kez 1800'de İsveç'te tanımlandı.

Paraíba turmalini
Bakırla renklenen neon mavi-yeşil turmalin: 1980'lerde Brezilya'nın Paraíba eyaletinde bulundu, kısa sürede en değerli turmalin oldu.

Rubellit
Turmalinin pembeden yakut kırmızısına uzanan çeşidi: yüzyıllarca yakutla karıştırıldı, Çin imparatorluk sarayında da çok sevildi.

Karpuz turmalin
İçi pembe, dışı yeşil turmalin: enine kesildiğinde karpuz dilimine benzediği için bu adı alır ve çoğu zaman ince dilimler hâlinde satılır.
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Elbaite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Schorl · Mineralogical Society of America
- Tourmaline Description · GIA
- Tourmaline History and Lore · GIA
- Tourmaline pressure gauges (C. Frondel), American Mineralogist 33(1–2) · Mineralogical Society of America, 1948
- Tourmaline · Wikipedia
- State Agency Finds Trace Amounts of Radioactive Materials in Pendants · WTTW News (Illinois Emergency Management Agency), 2018
- Birthstone · Wikipedia
Dış bağlantılar
İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir
Aynı basamaktaki taşlar

Akondrit
Kondrül içermeyen taşlı meteoritler: erimiş asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kayaçları; Dünya taşlarına benzedikleri için tanınmaları zor.

Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.

Allende meteoriti
Tarihin en çok incelenen meteoriti: 1969'da Meksika'ya düşen, içinde Güneş Sistemi'nin ilk katılarını taşıyan en büyük karbonlu kondrit.