Mineral
Turmalin
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃WTourmaline
Gökkuşağının hemen her rengini, hatta tek kristalde birkaç rengi birden gösterebilen ve ısıtılınca elektriklenen bir değerli taş ailesi.
Diğer adları: Şorl (siyah turmalin) · Elbait · Dravit · Rubellit (pembe-kırmızı turmalin) · İndigolit (mavi turmalin) · Karpuz turmalin (iç kısmı pembe, dışı yeşil)
- Değerli taş
Kısaca
Turmalin, bor içeren ve aynı kristal yapısını paylaşan bir mineral ailesidir. En yaygın olanı siyahtır, ama yeşil, pembe, kırmızı, mavi ve sarı turmalinler de vardır; tek bir kristalde birkaç renk bir arada görülebilir. Isıtıldığında ya da sıkıştırıldığında uçlarında elektrik yükü oluşur.
Bir mineral ailesi
Turmalin tek bir mineral değil, aynı kristal yapısına sahip ve bor içeren bir mineral grubudur. En yaygın üyesi demirce zengin, siyah şorldur; granit ve pegmatitlerde sık görülür. Değerli taş olarak kullanılan turmalinlerin çoğu lityumca zengin elbaittir; magnezyumca zengin dravit ise genellikle kahverengidir.
Renk cümbüşü
Turmalin, en çok renk çeşidi gösteren minerallerden biridir. Ticarette pembe-kırmızı olanlara rubellit, mavi olanlara indigolit denir. İçi pembe, dışı yeşil olan kristaller enine kesildiğinde karpuz dilimine benzediği için karpuz turmalin adını alır. 1980’lerin sonundan beri Brezilya’nın Paraíba eyaletinden çıkan, bakırla renklenmiş canlı mavi-yeşil Paraíba turmalinleri en çok aranan türler arasındadır.
Elektrikli bir kristal
Turmalin piroelektrik ve piezoelektrik bir mineraldir: ısıtıldığında, soğutulduğunda ya da sıkıştırıldığında kristalin iki ucunda zıt elektrik yükleri oluşur. Bu yüzden ısıtılmış bir turmalin kristali toz ve kül gibi hafif parçacıkları kendine çekebilir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kristalleri uzun prizmalardır; kesitleri köşeleri yuvarlatılmış bir üçgene benzer ve boyuna belirgin çizgiler taşırlar.
- 2
Belirgin bir dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 7–7,5).
- 3
Güçlü pleokroizma gösterir: kristale uzun ekseni boyunca, yani ucundan bakıldığında renk çoğu zaman yandan bakıldığından çok daha koyu görünür.
- 4
Renk bölgelenmesi yaygındır: aynı kristalin içi pembe, dışı yeşil olabilir. Kesilmiş taşlarda türün ve işlemlerin belirlenmesi için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- “Paraíba” adı ilk olarak Brezilya'nın Paraíba eyaletinden çıkan bakırlı turmalinler için kullanılmıştır; benzer bakırlı turmalinler daha sonra Afrika'da da bulunmuştur. Ad tek başına taşın nereden geldiğini kanıtlamaz; laboratuvar raporu isteyin.
- Bazı pembe ve sarı turmalinlerin rengi ışınlanmanın oluşturduğu renk merkezlerinden gelir; bu ışınlanma doğal olabileceği gibi laboratuvarda da yapılmış olabilir. Isıl işlem ve çatlak dolgusu da uygulanabilir; işlemler belirtilmelidir.
- Renkli cam turmalin taklidi olarak kullanılabilir.
Bunu biliyor muydun?
Adı, Sri Lanka'da konuşulan Sinhala dilinde “karışık taşlar” anlamına gelen toramalli sözcüğünden gelir. 1554'te Brezilya'da bulunan yeşil bir turmalin kristali de zümrüt sanılmıştı.
Çin'in Dul İmparatoriçesi Cixi pembe turmalini çok sevdiği için Kaliforniya'nın San Diego bölgesinden çıkan pembe ve kırmızı turmalinlerin büyük bölümü Çin'e gönderilmiştir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Araçuaí–Itinga–Salinas bölgesi, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakPegmatitlerde geniş bir değerli turmalin bölgesi
- São José da Batalha, Paraíba, Brezilya · Bilinen bulunuş yeri1980'lerin sonundan beri bilinen, bakırla renklenmiş canlı mavi-yeşil “Paraíba” turmalinleri
- San Piero in Campo, Elba Adası, İtalya · Tarihî kaynakElbait adını bu adadan alır
- Pala ve Mesa Grande, San Diego County, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriPembe ve kırmızı turmalinleriyle ünlü pegmatitler
- Mount Mica, Paris, Maine, ABD · Tarihî kaynak
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Elbaite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Schorl · Mineralogical Society of America
- Tourmaline Description · GIA
- Tourmaline History and Lore · GIA
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Demir meteorit
Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.
Gümüş
Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.