Doğal Taşlar

Kayaç

Kumtaşı

Sandstone

Taşa dönüşmüş kum: Petra'nın oyma cephelerinden yeraltı suyunu ve petrolü saklayan katmanlara kadar her yerde.

  • Gündelik hayatta
  • Yapı taşı
Fotoğraf: Unknown author · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Kumtaşı, kum tanelerinin birbirine yapışıp taşlaşmasıyla oluşan bir kayaçtır. Elinizi üzerinde gezdirdiğinizde zımpara kâğıdı gibi pürüzlü gelir, çünkü yüzeyi tek tek kum tanelerinden oluşur. Kolayca kesilip yontulabildiği için binlerce yıldır bina ve anıt yapımında kullanılır.

Nasıl oluşur?

Kumtaşının hammaddesi kumdur. Kayaçlar aşındıkça açığa çıkan kuvars ve feldispat taneleri rüzgâr, akarsu ve dalgalarla taşınır; çöllerde, nehir yataklarında, deltalarda ve sahillerde birikir. Üstü yeni tortullarla örtülüp gömüldükçe kum sıkışır. Taneler arasındaki boşluklarda dolaşan su silis, kalsit veya demir oksit bırakarak taneleri birbirine yapıştırır. Bu sürece taşlaşma (litifikasyon) denir.

Kumtaşı, oluştuğu ortamın izlerini taşır: Çöl kumullarından oluşanlarda büyük ölçekli çapraz katmanlar, sığ denizlerde oluşanlarda dalga izleri görülür. Kırmızı ve kahverengi tonlar çoğunlukla demir oksitten gelir.

Ne işe yarar?

  • Yapı taşı: Kolay kesilip yontulduğu için tarih boyunca tapınaklarda, kiliselerde ve konutlarda kullanılmıştır.
  • Su ve enerji: Gözenekli kumtaşı katmanları yeraltı suyunu tutan önemli akiferlerdir; derinlerde ise petrol ve doğal gaz rezervuarı olabilir.
  • Hammadde: Kuvarsça çok zengin, kolay ufalanan kumtaşları cam ve döküm kumu kaynağıdır.

Bir kumtaşının ne kadar dayanıklı olduğunu büyük ölçüde çimentosu belirler: Silis çimentolu kumtaşları yüzyıllarca dayanabilirken, kalsit ya da kil çimentolu olanlar yağmur ve don etkisiyle daha çabuk aşınır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Yüzeyi zımpara kâğıdı gibi pürüzlüdür; büyüteçle bakıldığında birbirine yapışmış kum taneleri görülür.

  2. 2

    Sert bir cisimle kazındığında taneler tek tek dökülebilir.

  3. 3

    Çoğunlukla katmanlıdır; yüzeyinde dalga izleri ya da eğik (çapraz) katmanlar görülebilir.

  4. 4

    Çimentosu kalsitse seyreltik asitte köpürür, silis çimentolu olanlar köpürmez. Kırıldığında çatlak tanelerin çevresinden dolanır; kuvarsitte ise tanelerin içinden geçer.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Kesme taş görünümlü yapay (dökme) taşlar ve beton bloklar kumtaşını taklit eder; kırık yüzeylerinde çimento hamuru ve çakıl görülebilir.
  • Sert ve kuvarsça zengin bazı kumtaşları ticarette “kuvarsit” diye satılabilir; gerçek kuvarsitin kırık yüzeyi tanelerin içinden geçer ve daha camsı görünür.
  • Kumtaşı desenli porselen karolarda desen yalnızca yüzeydedir ve birkaç karoda bir kendini tekrar eder.

Güvenlik

Kumtaşının büyük bölümü kuvarstan oluşur. Kesme ve taşlama sırasında çıkan ince toz kristalin silika içerir; solunduğunda silikozis adı verilen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir. Taş işçiliğinde ıslak kesim ve uygun maske kullanılmalıdır.

Bunu biliyor muydun?

Ürdün'deki Petra'nın ünlü cepheleri taş taş örülmemiş, doğrudan kumtaşı kayalıklarına oyulmuştur.

Uluru'nun kızıl rengi yalnızca yüzeydedir: Kayaçtaki demirin paslanmasından gelir; taze kırılmış yüzeyi gridir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Petra, Ürdün · Tarihî kaynakNebatîlerin başkenti; tapınak ve mezar cepheleri doğrudan kırmızımsı kumtaşı kayalıklarına oyulmuştur. 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Uluru, Kuzey Toprakları, Avustralya · Önemli yatakFeldispatça zengin bir kumtaşı olan arkozdan oluşur; kızıl rengi kayaçtaki demirin paslanmasından gelir, taze yüzeyi gridir.
  • Angkor, Kamboçya · Tarihî kaynakAngkor Wat başta olmak üzere Khmer tapınaklarının duvarları ve kabartmaları büyük ölçüde kumtaşı bloklarından yapılmıştır. 1992'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Sandstone · Encyclopaedia Britannica
  2. Geology — Uluṟu-Kata Tjuṯa National Park · Parks Australia
  3. Petra · UNESCO World Heritage Centre
  4. Angkor · UNESCO World Heritage Centre

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Apatit

Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.

Kayaç

Arduvaz

İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.

Mineral

Barit

Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.