VaryeteŞunun bir çeşidi: Kuvars

Rutilli kuvars

SiO₂Rutilated quartz

İçinde altın sarısı, bakır kırmızısı ya da gümüş renkli ince rutil iğneleri taşıyan berrak kuvars; İngilizcede “Venus' hair stone” da denir.

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş

Fotoğraf: MAURO CATEB from Brazil · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Rutilli kuvars, içinde ince, iğne biçimli rutil kristalleri bulunan kuvarstır. Rutil, titanyum dioksit (TiO₂) mineralidir; iğneler çoğunlukla altın sarısı görünür, ama bakır kırmızısı, gümüş ya da siyah da olabilir. İğneler gelişigüzel dağılmış, demetler hâlinde ya da yıldız biçiminde kümelenmiş olabilir. Kuvarsta kapanımlar çoğunlukla değeri düşürürken, rutilli kuvars tam tersine bu kapanımların güzelliğiyle aranır.

Görseller

Rutilli kuvars örneği (2) — Fotoğraf: MAURO CATEB from Brazil · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Rutil iğneleri, kuvars kristali büyürken kristalin içine hapsolur: Britannica’nın deyişiyle kuvars kristalleri büyürken rutili “mekanik olarak” sarar. İğneler gelişigüzel dağılabilir, demet oluşturabilir ya da ağ gibi (sagenit) örgülenebilir. Altı kollu yıldız desenlerinde, JCK’ya göre, bir hematit kristalinin altıgen simetrisi rutilin yönünü belirler.

Ne işe yarar?

Takı: Mücevher taşı olarak kullanılır; iğnelerin güzel bir desen oluşturduğu parçalar kabaşon ya da fasetli taş olarak kesilir.
Tarih: Antik çağlardan beri süs taşıdır; 18. yüzyılda İngiltere ve Fransa’da özellikle sevildi.

Nerelerde bulunur?

Britannica’ya göre en iyi örnekler Brezilya’nın Minas Gerais eyaletinden, Madagaskar’dan ve ABD’de New Hampshire’daki Hanover ile Vermont’un kuzeyinden gelir. GIA, Brezilya’nın kuzeyindeki Bahia’dan kırmızımsı rutilli kuvarsın çıktığını, yıllar önce kapanan ocağın taşın değeri arttığı için yeniden açıldığını bildirir. İsviçre’nin Graubünden bölgesi “aşk okları” ile tanınır.

Değerini ne belirler?

Kuvars kristallerinde kapanımlar çoğunlukla değeri düşürür; rutilli kuvarsta ise kapanımların kalitesi değeri belirler. Kuvars ne kadar berrak, iğneler ne kadar parlak altın renkliyse kalite o kadar yüksektir. Önemli olan iğnelerin gelişigüzel dağılması değil, demet ya da altı kollu yıldız gibi güzel bir desen oluşturmasıdır; tek ya da iki iğneli taşlar iyi kalite sayılmaz. Altı kollu yıldızlar kristalde sık görülür, ama çoğu zaman kesilebilecek yönde durmaz; bu yüzden kesilebilen güzel yıldızlı taşlar nadirdir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Berrak ya da dumanlı kuvarsın içinde altın sarısı, bakır kırmızısı, gümüş renkli ya da siyah ince iğneler görülür; iğneler tek tek, demet hâlinde ya da yıldız biçiminde olabilir.
2
Taşın büyük bölümü kuvarstır, bu yüzden kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. İğneleri oluşturan rutil ise biraz daha yumuşaktır (yaklaşık 6).
3
İğneler kuvars büyürken kristalin içine hapsolmuştur; yüzeye yapışmış değil, taşın içindedir ve taş kesilip cilalansa da orada kalır.
4
İğneler çok sıksa taş neredeyse opak görünebilir. Britannica, uzun ve ince rutil iğneleri taşıyan kuvarsı rutilli kuvars ya da “Venus's-hairstone” (Venüs'ün saçı taşı) diye anar.

Yanlış bilinenler

YanlışRutilli kuvarsın içindeki altın teller altın ya da bakırdır.
Doğrusuİğneler metal değil, rutildir: titanyum dioksit (TiO₂) mineralinin ince kristalleri. İğneler çoğunlukla altın sarısı görünür; bakır kırmızısı, gümüş ve siyah olanları da vardır. GIA, kırmızımsı rutilin rengini eser miktarda demire bağlar.
YanlışKuvarstaki iğneler taşa sonradan sokulmuş ya da çatlaklardan sızmıştır.
DoğrusuKuvars kristalleri büyürken rutil iğnelerini mekanik olarak içine alır; iğneler kristalin ayrılmaz bir parçasıdır.

Bunu biliyor muydun?

Fransızcada “flèches d'amour” (aşk okları) denen, kuvarsı delip geçen rutil iğneleri özellikle İsviçre'nin Graubünden bölgesinden bilinir.

Rutil iğnelerinin ağ gibi örgü oluşturduğu kuvarsa sagenit denir; ad Yunanca “ağ” sözcüğünden gelir.

Britannica'ya göre rutilli kuvars antik çağlardan beri süs taşı olarak kullanıldı ve 18. yüzyılda İngiltere ile Fransa'da özellikle beğenildi.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakBritannica'ya göre en iyi örneklerin geldiği yerlerden biri
Bahia, Brezilya · Önemli yatakKırmızımsı rutilli kuvars buradan çıkar; yıllar önce kapanan ocak değeri arttığı için yeniden açıldı
Madagaskar · Bilinen bulunuş yeriBritannica'ya göre en iyi örneklerin geldiği yerlerden biri; yerin ayrıntısı verilmez
Graubünden, İsviçre · Tarihî kaynakKuvarsı delip geçen rutil iğneleri “flèches d'amour” (aşk okları) adıyla bilinir
Hanover, New Hampshire, ABD · Bilinen bulunuş yeriBritannica'ya göre en iyi örneklerin geldiği yerlerden biri

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Rutilli kuvars nedir?

Rutilli kuvars ne işe yarar?

Takı: Mücevher taşı olarak kullanılır; iğnelerin güzel bir desen oluşturduğu parçalar kabaşon ya da fasetli taş olarak kesilir. Tarih: Antik çağlardan beri süs taşıdır; 18. yüzyılda İngiltere ve Fransa'da özellikle sevildi.

Rutilli kuvars ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,65–2,66 g/cm³’tür.

Rutilli kuvars nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Minas Gerais, Brezilya; Bahia, Brezilya; Graubünden, İsviçre; Madagaskar; Hanover, New Hampshire, ABD.

Rutilli kuvars gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Berrak ya da dumanlı kuvarsın içinde altın sarısı, bakır kırmızısı, gümüş renkli ya da siyah ince iğneler görülür; iğneler tek tek, demet hâlinde ya da yıldız biçiminde olabilir. Taşın büyük bölümü kuvarstır, bu yüzden kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. İğneleri oluşturan rutil ise biraz daha yumuşaktır (yaklaşık 6). İğneler kuvars büyürken kristalin içine hapsolmuştur; yüzeye yapışmış değil, taşın içindedir ve taş kesilip cilalansa da orada kalır.

Rutilli kuvars değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Kuvars kristallerinde kapanımlar çoğunlukla değeri düşürür; rutilli kuvarsta ise kapanımların kalitesi değeri belirler. Kuvars ne kadar berrak, iğneler ne kadar parlak altın renkliyse kalite o kadar yüksektir. Önemli olan iğnelerin gelişigüzel dağılması değil, demet ya da altı kollu yıldız gibi güzel bir desen oluşturmasıdır; tek ya da iki iğneli taşlar iyi kalite sayılmaz. Altı kollu yıldızlar kristalde sık görülür, ama çoğu zaman kesilebilecek yönde durmaz; bu yüzden kesilebilen güzel yıldızlı taşlar nadirdir.