Kayaç
Tezontle
Tezontle
Mexico City'nin kırmızı taşı: Aztek tapınaklarından barok saraylara kadar kullanılan, suda batan göl zeminine uygun hafif volkanik cüruf.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
.jpg){kind=link}
Kısaca
Tezontle, Meksika'da yaygın olarak kullanılan kırmızı, gözenekli ve çok oksitlenmiş bir volkanik kayaçtır; jeologların “skorya” dediği volkanik cürufun bir türüdür. Kırmızı rengini demir oksitten alır ve gaz kabarcıklarının bıraktığı boşluklar yüzünden çok hafiftir. En az 20 yüzyıldır yapılarda kullanılır: Teotihuacan'da, Aztek başkenti Tenochtitlan'ın tapınaklarında ve Mexico City'nin sömürge dönemi cephelerinde. 2024'te Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS) tarafından Küresel Miras Taşı ilan edildi.
Görseller
Nasıl oluşur?
Tezontle, Trans-Meksika Volkanik Kuşağı’nın doğusunda, Pliyosen’den bugüne (Holosen) kadar etkin olan küçük volkanlarda oluştu. Bu volkanların çoğu, tek bir püskürmeyle oluşan cüruf konileridir. Püskürme sırasında gazla dolu bazaltik lav parçaları havaya fırlar, hızla soğur ve içlerindeki gaz kabarcıkları boşluk olarak kalır. Ortaya çıkan gözenekli, camsı kayaca skorya (volkanik cüruf) denir.
Tezontlenin kırmızı rengi, sıcak cüruftaki demirin havayla temas edip oksitlenmesinden gelir. Ana kaynakları, Mexico City’nin güneyindeki Chichinautzin ve kuzeydoğusundaki Apan-Tecocomulco volkanik alanlarıdır. Her ikisi de eski Texcoco Gölü’nün bulunduğu Anahuac havzasının çevresindedir.
Ne işe yarar?
- Yapı ve cephe taşı: Teotihuacan’da MS 1.–7. yüzyıllarda, Tenochtitlan’ın tapınaklarında 14. yüzyıldan itibaren büyük ölçüde kullanıldı. Sömürge döneminde kesilmiş kırmızı tezontle, Mexico City’deki barok yapıların cephelerinin simgesi oldu.
- Hafif beton ve sıva: Betona katılarak hafif beton bloklar, çimentoyla karıştırılarak sıva yapılır.
- Yol ve bahçe: Kırılmış tezontle toprak yolların üst katmanında, bahçelerde, kaktüs bahçelerinde ve akvaryumlarda zemin malzemesi olarak kullanılır.
- Fırın ve buhar banyosu: Isıyı tuttuğu için ekmek fırınlarının ve geleneksel temazcal buhar banyolarının yapımında da kullanılır.
Nerede görülür?
Tezontle, Meksika vadisinin çevresindeki cüruf konilerinden çıkarılır. Mexico City’nin tarihî merkezinde Metropolitan Katedrali, Ulusal Saray, Monte de Piedad ve San Bernardo Kilisesi gibi yapılarda; Templo Mayor kalıntılarında ve Teotihuacan’da görülebilir. Mexico City’nin tarihî merkezi ve Teotihuacan, UNESCO Dünya Mirası alanlarıdır.
Değerini ne belirler?
Bir yapı taşı olarak değerini hafifliği, işlenebilirliği ve sıcak kırmızı rengi belirler; yumuşak göl zemini üzerinde inşaat için bu hafiflik özellikle önemlidir. Kırılmış tezontle ucuzdur ve toprak yollara, bahçelere ve hafif beton bloklara dökme malzeme olarak satılır. Tarihî yapıların onarımında aynı renk ve dokuda taş bulunabilmesi ayrıca önem taşır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Koyu ya da kiremit kırmızısıdır; bazı türleri siyahımsı ya da grimsidir.
- 2
Süngere benzer biçimde delik deşiktir ve eline aldığında beklenenden çok hafiftir.
- 3
Kırık yüzeyi pürüzlü ve camsıdır; köşeli volkanik parçalar birbirine kaynamış gibi görünür.
Yanlış bilinenler
YanlışTezontle, kırmızıya boyanmış ya da pişirilmiş bir tuğladır.
DoğrusuTezontle doğal bir volkanik kayaçtır. Kırmızı rengi, volkanik cüruftaki demirin oksitlenmesinden gelir; taş ocaklardan bu renkte çıkarılır.
Bunu biliyor muydun?
Adı, Nahuatl dilinde “taş” anlamına gelen tetl ile “saç” anlamına gelen tzontli sözcüklerinden oluşan tetzontli'den gelir.
Mexico City kurumuş bir gölün yumuşak, suya doymuş zemini üzerinde kuruludur. Hafif tezontle, binaların bu zemine batmasını yavaşlatmaya yardım ettiği için tercih edilmiştir.
Mexico City Katedrali, Ulusal Saray ve Monte de Piedad gibi tarihî yapıların cepheleri kesme tezontleyle kaplıdır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Sierra Chichinautzin volkanik alanı, Mexico City'nin güneyi, Meksika · Önemli yatakTrans-Meksika Volkanik Kuşağı'ndaki, tek püskürmeyle oluşmuş küçük cüruf konileriyle dolu volkanik alan; tezontlenin iki ana kaynağından biri.
- Apan-Tecocomulco volkanik alanı, Hidalgo, Meksika · Önemli yatakTezontlenin ikinci ana kaynağı olan cüruf konileri alanı. Nokta Apan kasabasını gösterir.
- Teotihuacan, México eyaleti, Meksika · Tarihî kaynakTezontlenin belgelenen en eski kullanımı (MS 1.–7. yüzyıllar) bu antik kentin yapılarındadır.
- Templo Mayor ve tarihî kent merkezi, Mexico City, Meksika · Tarihî kaynakAztek başkenti Tenochtitlan'ın tapınakları 14. yüzyıldan itibaren büyük ölçüde tezontleyle yapıldı; 17.–18. yüzyılın sömürge ve barok yapılarının cepheleri de bu taşı taşır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Tezontle nedir?
Tezontle, Meksika'da yaygın olarak kullanılan kırmızı, gözenekli ve çok oksitlenmiş bir volkanik kayaçtır; jeologların “skorya” dediği volkanik cürufun bir türüdür. Kırmızı rengini demir oksitten alır ve gaz kabarcıklarının bıraktığı boşluklar yüzünden çok hafiftir. En az 20 yüzyıldır yapılarda kullanılır: Teotihuacan'da, Aztek başkenti Tenochtitlan'ın tapınaklarında ve Mexico City'nin sömürge dönemi cephelerinde. 2024'te Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS) tarafından Küresel Miras Taşı ilan edildi.
Tezontle neden bu kadar hafiftir?
Tezontle, volkandan fırlayan gaz dolu lav parçalarının hızla soğumasıyla oluşur. Gaz kabarcıkları kaçarken taşın içinde sayısız boşluk bırakır. Bu yüzden tezontle çok gözenekli ve hafiftir; Mexico City'nin yumuşak göl zemininde yapı taşı olarak tercih edilmesinin nedeni de budur.
Tezontle ne işe yarar?
Yapı ve cephe taşı: Teotihuacan'da MS 1.–7. yüzyıllarda, Tenochtitlan'ın tapınaklarında 14. yüzyıldan itibaren büyük ölçüde kullanıldı. Sömürge döneminde kesilmiş kırmızı tezontle, Mexico City'deki barok yapıların cephelerinin simgesi oldu. Hafif beton ve sıva: Betona katılarak hafif beton bloklar, çimentoyla karıştırılarak sıva yapılır. Yol ve bahçe: Kırılmış tezontle toprak yolların üst katmanında, bahçelerde, kaktüs bahçelerinde ve akvaryumlarda zemin malzemesi olarak kullanılır.
Tezontle ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 1–2 g/cm³’tür.
Tezontle nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Sierra Chichinautzin volkanik alanı, Mexico City'nin güneyi, Meksika; Apan-Tecocomulco volkanik alanı, Hidalgo, Meksika; Teotihuacan, México eyaleti, Meksika; Templo Mayor ve tarihî kent merkezi, Mexico City, Meksika.
Tezontle gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Koyu ya da kiremit kırmızısıdır; bazı türleri siyahımsı ya da grimsidir. Süngere benzer biçimde delik deşiktir ve eline aldığında beklenenden çok hafiftir. Kırık yüzeyi pürüzlü ve camsıdır; köşeli volkanik parçalar birbirine kaynamış gibi görünür.
Tezontle değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Bir yapı taşı olarak değerini hafifliği, işlenebilirliği ve sıcak kırmızı rengi belirler; yumuşak göl zemini üzerinde inşaat için bu hafiflik özellikle önemlidir. Kırılmış tezontle ucuzdur ve toprak yollara, bahçelere ve hafif beton bloklara dökme malzeme olarak satılır. Tarihî yapıların onarımında aynı renk ve dokuda taş bulunabilmesi ayrıca önem taşır.
Kaynaklar
- Tezontle · Wikipedia
- Tezontle volcanic scoria (Global Heritage Stone) · IUGS Subcommission on Heritage Stones, 2024
- Tezontle · Wikipedia (es)
- Natural building stones of Mexico–Tenochtitlán: their use, weathering and rock properties at the Templo Mayor, Palace Heras Soto and the Metropolitan Cathedral · Environmental Earth Sciences (Springer), 2011
- Scoria · Wikipedia
- Sierra Chichinautzin · Wikipedia
- Teotihuacan · Wikipedia
- Templo Mayor · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Adamit
Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.
Akantit
Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.