Kayaç
Trakit
Trachyte
Siyenitin yüzeyde soğumuş kardeşi: açık renkli, alkali feldispatça zengin volkanik kayaç; Afyon Kalesi'nin taşı.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
- Yapı taşı
- Türkiye’de önemli
_2.jpg){kind=link}
Kısaca
Trakit, silisçe orta düzeyde ve sodyum ile potasyumca zengin lavın yeryüzünde hızla soğumasıyla oluşan, açık gri ya da krem renkli, ince taneli bir kayaçtır. Derinde yavaş soğuyan eşdeğeri siyenittir. Kırık yüzeyi pürüzlü olduğu için Yunanca “pürüzlü” anlamına gelen trakhys sözcüğüyle adlandırılmıştır. Roma çağından beri yapı taşı olarak kullanılır; Türkiye'de Afyon çevresinde geniş alanlarda görülür ve Afyonkarahisar Kalesi'nin kayalığı trakitten oluşur.
Görseller
Nasıl oluşur?
Trakit, silisçe orta düzeyde, sodyum ve potasyumca zengin lavın yeryüzünde ya da yüzeye yakın yerlerde hızla soğuyup katılaşmasıyla oluşur. Okyanus adalarındaki yanardağların son evrelerinde ve kıtalarda yarık vadilerinde, manto yükselen sıcak bölgelerin üzerinde görülür. Aynı bileşimdeki magma derinde yavaş soğursa siyenit oluşur; bu yüzden trakit, siyenitin volkanik eşdeğeridir.
Trakit lavı ağdalıdır; uzağa akmaz, çıktığı yerde lav kubbeleri ve volkan tıpaları (nek) oluşturur. Fransa’daki Puy de Dôme ve Afyonkarahisar Kalesi’nin kayalığı bu yapılara örnektir.
Ne işe yarar?
- Yapı taşı: Roma İmparatorluğu’nda ve Venedik Cumhuriyeti’nde yapı taşı olarak yaygın kullanılmıştır. Köln Katedrali, Almanya’daki Drachenfels trakitiyle yapılmıştır.
- Kaplama ve kaldırım taşı: Günümüzde levha, bordür ve kaldırım taşı olarak kullanılır.
- Kırmataş: Kırılarak yol ve inşaat agregası olarak kullanılır.
- Bilim: Trakit, yanardağların evrimini ve alkali magmaların nasıl oluştuğunu anlamak için incelenir; Mars’taki Gale Krateri’nde de trakit bulunmuştur.
Türkiye’de trakit
Afyonkarahisar çevresinde Orta-Üst Miyosen yaşlı volkanizma geniş alanlarda trakit, porfiroidal trakit, trakiandezit, andezit ve az miktarda bazalt oluşturmuştur. Kibici ve arkadaşlarına göre kentin ortasındaki Afyonkarahisar Kalesi, trakitik bir nektir (volkan tıpası); trakitlerde boyları 5 cm’ye ulaşan sanidin kristalleri tipiktir. Afyon’un yaklaşık 45 km batısındaki Elvanpaşa köyü güneyinde yaklaşık 30 km²’lik bir alanı kaplayan trakiandezitlerden yapı taşı çıkarılır; bu taşın tek eksenli basınç dayanımı ölçülmüş ve yapı taşı olarak kullanılabilir bulunmuştur. Isparta’daki Gölcük volkanik alanı da trakit, trakiandezit, andezit, tüf ve pomza serilerinden oluşur. Siyenit sayfası için: siyenit.
Değerini ne belirler?
Trakit çok bol bulunmaz ama ucuz bir yapı taşıdır; kırmataş olarak tonla satıldığında değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit olması (örneğin iri sanidin kristallerinin dağılımı), gözeneklilik ve ayrışma derecesi, dona ve aşınmaya dayanıklılığı ve ocağın uzaklığı belirler. Ayrışmış, gözenekli trakit zayıf, ayrışmamış olanlar ise dayanıklıdır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Açık gri, krem ya da pembemsi, ince taneli bir kayaçtır; hamurunun içinde bazen 5 cm'ye varan iri, parlak sanidin (feldispat) kristalleri seçilir.
- 2
Kırık yüzeyi pürüzlü, hafif zımparamsıdır; adı da buradan gelir. Bazı örneklerde lavdaki gaz kabarcıklarından kalan küçük boşluklar bulunur.
- 3
Bazalttan çok daha açık renklidir; andezit ve riyolite benzer, ama kuvars taneleri görülmez ya da çok azdır.
- 4
Kimyasal analiz olmadan trakiti trakiandezitten ve andezitten kesin olarak ayırmak güçtür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Trakit, andezit ve riyolit arasındaki sınırlar kimyasal bileşimle (silis ve alkali oranlarıyla) çizilir; ticarette ve arazide konulan adlar çoğu zaman yanlıştır. Trakit çoğunlukla “andezit” ya da yalnızca “volkanik taş” adıyla satılır.
Yanlış bilinenler
YanlışVolkan kayaçları koyu renklidir; açık renkli volkanik taş olamaz.
DoğrusuTrakit gibi alkalice ve silisçe zengin lavlar açık gri, krem ya da pembemsi renkli kayaçlar oluşturur. Afyonkarahisar Kalesi'nin kayalığı bu türden açık renkli bir volkanik taştır.
YanlışKaldırımda ve kaplamada kullanılan gri volkanik taşların hepsi andezit ya da bazalttır.
DoğrusuAfyon çevresindeki volkanik kayaçlar trakit, trakiandezit, andezit ve bazalt türlerini bir arada içerir; Elvanpaşa taş ocağı ise trakiandezit çıkarır. Taşı satan adlar, kayacın bilimsel adını belirtmeyebilir.
Bunu biliyor muydun?
Fransa'daki Puy de Dôme bir trakit lav kubbesidir. 1648'de Florin Périer, Blaise Pascal'ın isteğiyle yamacına barometre taşıyarak yükseklik arttıkça hava basıncının azaldığını göstermiştir.
Köln Katedrali'nin yapımında, Almanya'daki Drachenfels ocağından çıkarılan trakit kullanılmıştır; ocak Romalılardan beri çalışmaktadır.
Afyonkarahisar Kalesi, 226 metrelik trakit bir volkan tıpasının tepesindedir; Hitit Kralı II. Mursili'nin yaklaşık M.Ö. 1350'de burada bir tahkimat kurduğu bilinir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Drachenfels, Siebengebirge, Almanya · Tarihî kaynakRomalılardan beri trakit çıkarılan tepe; Köln Katedrali'nin yapımında kullanılan taşın kaynağıdır. Taş ocağı 1836'da Prusya hükümetince satın alınarak ticari işletmeye kapatılmıştır.
- Euganei Tepeleri, Veneto, İtalya · Tarihî kaynakPadova'nın güneyinde, yaklaşık 43 ve 35 milyon yıl önce iki evrede oluşan volkanik tepeler; ikinci evrede trakit oluşmuştur. Trakit, Roma İmparatorluğu'nda ve Venedik Cumhuriyeti'nde yapı taşı olarak yaygın kullanılmıştır.
- Puy de Dôme, Chaîne des Puys, Fransa · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 10.700 yıl önce oluşmuş, 1.465 metrelik trakit lav kubbesi; Chaîne des Puys 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir. 1648'de Blaise Pascal'ın isteğiyle burada basınç deneyi yapılmıştır.
- Campi Flegrei (Flegrean Alanları), Napoli, İtalya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 10-12 km çaplı bir kaldera; burada trakit en yaygın püskürme ürünüdür. Yaklaşık 39.000 yıl önceki Kampanya Ignimbiriti püskürmesi yaklaşık 200 km³ magma çıkarmıştır.
- Magadi Gölü yöresi, Kenya Rift Vadisi, Kenya · Bilinen bulunuş yeriDoğu Afrika Rift Vadisi'nin Kenya kesiminde, 700 bin ile 1,4 milyon yıl önce (Pleyistosen) taşkın biçiminde yayılan “Magadi trakiti” lavları.
- Afyonkarahisar Kalesi, Afyonkarahisar · Tarihî kaynakKentin ortasındaki 226 metrelik kale kayalığı, trakitten oluşan bir volkan tıpasıdır (trakitik nek). Kalenin ilk yapımı Hitit Kralı II. Mursili'ye (yaklaşık M.Ö. 1350) atfedilir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Trakit nedir?
Trakit, silisçe orta düzeyde ve sodyum ile potasyumca zengin lavın yeryüzünde hızla soğumasıyla oluşan, açık gri ya da krem renkli, ince taneli bir kayaçtır. Derinde yavaş soğuyan eşdeğeri siyenittir. Kırık yüzeyi pürüzlü olduğu için Yunanca “pürüzlü” anlamına gelen trakhys sözcüğüyle adlandırılmıştır. Roma çağından beri yapı taşı olarak kullanılır; Türkiye'de Afyon çevresinde geniş alanlarda görülür ve Afyonkarahisar Kalesi'nin kayalığı trakitten oluşur.
Trakit ne işe yarar?
Yapı taşı: Roma İmparatorluğu'nda ve Venedik Cumhuriyeti'nde yapı taşı olarak yaygın kullanılmıştır. Köln Katedrali, Almanya'daki Drachenfels trakitiyle yapılmıştır. Kaplama ve kaldırım taşı: Günümüzde levha, bordür ve kaldırım taşı olarak kullanılır. Kırmataş: Kırılarak yol ve inşaat agregası olarak kullanılır. Bilim: Trakit, yanardağların evrimini ve alkali magmaların nasıl oluştuğunu anlamak için incelenir; Mars'taki Gale Krateri'nde de trakit bulunmuştur.
Trakit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,4–2,7 g/cm³’tür.
Trakit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Drachenfels, Siebengebirge, Almanya; Euganei Tepeleri, Veneto, İtalya; Afyonkarahisar Kalesi, Afyonkarahisar; Puy de Dôme, Chaîne des Puys, Fransa; Campi Flegrei (Flegrean Alanları), Napoli, İtalya.
Trakit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Afyonkarahisar Kalesi, Afyonkarahisar.
Trakit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Açık gri, krem ya da pembemsi, ince taneli bir kayaçtır; hamurunun içinde bazen 5 cm'ye varan iri, parlak sanidin (feldispat) kristalleri seçilir. Kırık yüzeyi pürüzlü, hafif zımparamsıdır; adı da buradan gelir. Bazı örneklerde lavdaki gaz kabarcıklarından kalan küçük boşluklar bulunur. Bazalttan çok daha açık renklidir; andezit ve riyolite benzer, ama kuvars taneleri görülmez ya da çok azdır. Trakit, andezit ve riyolit arasındaki sınırlar kimyasal bileşimle (silis ve alkali oranlarıyla) çizilir; ticarette ve arazide konulan adlar çoğu zaman yanlıştır. Trakit çoğunlukla “andezit” ya da yalnızca “volkanik taş” adıyla satılır.
Trakit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Trakit çok bol bulunmaz ama ucuz bir yapı taşıdır; kırmataş olarak tonla satıldığında değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit olması (örneğin iri sanidin kristallerinin dağılımı), gözeneklilik ve ayrışma derecesi, dona ve aşınmaya dayanıklılığı ve ocağın uzaklığı belirler. Ayrışmış, gözenekli trakit zayıf, ayrışmamış olanlar ise dayanıklıdır.
Kaynaklar
- Trachyte · Wikipedia
- Trakit · Vikipedi
- Drachenfels (Siebengebirge) · Wikipedia
- Euganean Hills · Wikipedia
- Petrophysical and mechanical properties of Euganean trachyte and implications for dimension stone decay and durability performance · Environmental Earth Sciences, 2017
- Puy de Dôme · Wikipedia
- Campi Flegrei · Wikipedia
- Lake Magadi · Wikipedia
- Vesicular porphyritic trachyte (Magadi Trachyte, Pleistocene, 700 ka to 1.4 Ma; Lake Magadi, Kenya), file description by James St. John · Wikimedia Commons
- Afyonkarahisar Castle · Wikipedia
- Afyonkarahisar yöresi volkanik kayaçlarının mineralojik ve petrografik özellikleri (Kibici, Dinç & Uçar), Dumlupınar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 29 · Dumlupınar Üniversitesi, 2012
- Elvanpaşa (Afyon) trakiandezitlerinin jeolojisi ve yapı taşı olarak kullanılabilirliğinin araştırılması (Çelik & Kavas), Osmangazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 14(2) · Osmangazi Üniversitesi, 2001
- Gölcük volkanik alanının jeomorfolojisi, Isparta - Türkiye (Canpolat), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Dergisi 31 · İstanbul Üniversitesi, 2015
,_Pleistocene,_700_ka_to_1.4_Ma;_northern_end_of_Lake_Magadi,_Kenya_Rift_segment_of_the_East_African_Rift_Valley).jpg){kind=link}
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.