VaryeteŞunun bir çeşidi: Kuvars

Mavi kuvars

SiO₂Blue quartz

Gökyüzüyle aynı nedenle mavi görünen nadir kuvars: içindeki gözle görülmeyecek kadar küçük mineral tanecikleri ışığın mavisini saçar.

Halk arasında: Yarı değerli taş

Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Mavi kuvars, açık gök mavisinden koyu grimsi maviye kadar renkli bir kuvars çeşididir. Kuvarsın nadir görülen bir rengidir. Rengi çoğunlukla bir boyar maddeden değil, kuvarsın içine dağılmış, mikrometreden küçük ilmenit, rutil ya da mika taneciklerinin ışığın mavi dalga boylarını saçmasından gelir; gökyüzünü mavi gösteren olay da budur. Çoğunlukla granit, riyolit, gnays ve şarnokit gibi kayaçların içinde mavi taneler hâlinde bulunur; serbest kristal hâline seyrek rastlanır.

Görseller

Mavi kuvars örneği (2) — Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Mavi kuvars çoğunlukla magmanın katılaşmasıyla oluşan ya da sonradan yüksek sıcaklık ve basınçla dönüşen kayaçlarda, kayacı oluşturan taneler hâlinde bulunur. 2011’de yayımlanan bir araştırmaya göre bu tür kuvarslar titanca zengindir ve yaklaşık 700–900 °C’de kristallenmiştir. Kristal büyürken ya da sonradan soğurken içinde mikrometreden küçük ilmenit, rutil ve mika tanecikleri oluşur. Bu tanecikler, gökyüzünde olduğu gibi, ışığın kısa dalga boylu mavi kısmını öteki renklerden çok saçar ve kuvars mavi görünür; bu olaya Rayleigh saçılması denir.

Texas’taki llanit üzerine 1988’de yapılan bir çalışma, mavi rengin magmadan kristallenmiş, mikrometreden küçük sayısız ilmenit kapanımından geldiğini gösterdi; daha iri, şerit biçimli ilmenit kapanımları ise bazı yönlerde kedi gözü parıltısı yaratır. Virginia’daki araştırmacılar ise bazı kapanımsız mavi kuvarsların da çok çatlaklı olduğunu ve rengin koyuluğunun çatlaklanmayla ilişkili olabileceğini bildirmiştir. İspanya’nın Antequera yöresindeki kristallerde ise renk lifli magnezyoriebekit kapanımlarından gelir.

Ne işe yarar?

Bilim: Mavi kuvars, içindeki mikroskobik kapanımlar ve oluştuğu yüksek sıcaklıklar nedeniyle kayaçların geçmişini inceleyen araştırmacıların ilgisini çeker.
Koleksiyon: Antequera’nın yoğun mavi kristalleri ve yıldız etkisi gösteren örnekler koleksiyonlarda yer alır.
Süs: Mavi kuvars taneli llanit gibi kayaçların parlatılmış dilimleri dekoratif amaçla kullanılır.

Nerede bulunur?

Mavi kuvars dünyanın pek çok yerinde bildirilmiştir. ABD’de en bilinen örnekleri Texas’taki Llano yükseliminde, Llano kentinin yaklaşık 15 km kuzeyinde 16 numaralı karayolunun kestiği llanit dayklarındadır. Virginia’da çoğu Blue Ridge Kompleksi’nin başkalaşmış magmatik kayaçlarındadır. Massachusetts’teki Rockport’ta Cape Ann granitinin pegmatitlerinde, Wisconsin’deki Tony yakınında bir dioritte bulunur. Hindistan’da eski Mysore Eyaleti’nin şarnokit ve gnayslarında, Norveç’te başkalaşmış tortul kayaçlarda mavi kuvars taneleri bildirilmiştir. İçinde mavi dumortiyerit iğneleri bulunan opak “dumortiyerit kuvars” ise farklı bir taştır; onun için dumortiyerit, kuvarsın genel özellikleri için kuvars sayfasına bakabilirsiniz.

Değerini ne belirler?

Mavi kuvarsın büyük bölümü kayaçların içinde küçük taneler hâlindedir ve tek başına bir süs taşı değeri yoktur; değeri daha çok bilimsel ve koleksiyon açısından ilgi çekmesinden gelir. Değeri rengin derinliği, tanelerin büyüklüğü ve saydamlığı belirler. İspanya'nın Antequera yöresinden çıkan yoğun mavi, yarı saydam kristaller ve yıldız ya da kedi gözü etkisi gösteren örnekler koleksiyoncularca aranır. Mavi kuvars taneleri taşıyan llanit gibi kayaçlar parlatıldığında dekoratif bir görünüm kazanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Kayacın içinde açık gök mavisinden koyu grimsi maviye kadar renkli, yarı saydam taneler ya da küçük kristaller hâlinde görülür.
2
Parlaklığı mumsu ya da yağlıdır ve hafif sütlü bir yanardönerlik (opalesans) gösterir; açık mavi örneklerde bu daha belirgindir.
3
Kuvars gibi serttir (7), midye kabuğu gibi kırılır ve çizgi rengi beyazdır.
4
Bazı ametist ve dumanlı kuvarsların aksine ısıtıldığında rengini korur.

Yanlış bilinenler

YanlışKuvars doğada mavi olmaz; mavi kuvars her zaman boyanmıştır.
DoğrusuDoğal mavi kuvars vardır ve ABD'de Rhode Island'dan Güney Carolina'ya kadar pek çok yerde, ayrıca Texas, İspanya ve Hindistan'da bulunur; yine de kuvarsın nadir görülen bir rengidir ve çoğunlukla kayaçların içinde küçük taneler hâlindedir.
YanlışMavi kuvarsın rengi, içindeki mavi bir boyar maddeden gelir.
DoğrusuÇoğu mavi kuvarsta renk, mikrometreden küçük ilmenit ya da rutil taneciklerinin ışığın mavisini saçmasından (Rayleigh saçılması) gelir; bazı araştırmacılar ince çatlakların da rol oynadığını düşünür. Yalnızca bazı türlerde, örneğin Antequera kristallerinde, renk mavi magnezyoriebekit liflerinden gelir.

Bunu biliyor muydun?

Robert Robertson 1885'te Virginia'nın Nelson ilçesinden “mumsu parlaklıkta, açık maviden koyu maviye renkli” tuhaf bir kuvarsı tanımlamış ve bu rengin nedenini merak etmişti.

Bazı mavi kuvarslar küre ya da yarım küre biçiminde kesildiğinde yüzeylerinde bir yıldız (asterizm) görülür; Virginia'daki Bull Knob'dan gelen örnekler dört kollu yıldız gösterir.

Texas'taki llanit kayacının mavi kuvarsları yaklaşık 1,1 milyar yaşındadır; güneşli günlerde yol yarmasında “göz kırpar” gibi parıldadıkları anlatılır.

2011'de sekiz ayrı yerden gelen mavi kuvarslar üzerinde yapılan bir araştırma, bu kuvarsların 700–900 °C gibi yüksek sıcaklıklarda kristallendiğini gösterdi.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Llano'nun kuzeyi (Texas 16 karayolu yarması), Llano County, Texas, ABD · Önemli yatakMavi kuvars ve kırmızımsı feldispat iri kristalleri taşıyan, yaklaşık 1,1 milyar yaşındaki riyolit “llanit”; mavi rengin ilmenit kapanımlarından geldiği burada gösterildi
Nelson County, Virginia, ABD · Tarihî kaynakMavi kuvars 1885'te buradan tanımlandı; Virginia'daki mavi kuvarsın çoğu Blue Ridge Kompleksi'nin başkalaşmış magmatik kayaçlarındadır
Antequera, Málaga, Endülüs, İspanya · Önemli yatakRengini lifli magnezyoriebekit kapanımlarından alan, yarı saydam, koyu mavi kuvars kristalleri
Andrews Point, Rockport, Massachusetts, ABD · Bilinen bulunuş yeriCape Ann graniti pegmatitlerinde
Tony, Rusk County, Wisconsin, ABD · Bilinen bulunuş yeriDairyland baraj santrali yakınındaki bir dioritte
Mysore bölgesi, Karnataka, Hindistan · Bilinen bulunuş yeriEski Mysore Eyaleti'nin şarnokit ve gnayslarında mavi kuvars taneleri (1939'da bildirildi); yerin ayrıntısı verilmez

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Mavi kuvars nedir?

Mavi kuvars ne işe yarar?

Bilim: Mavi kuvars, içindeki mikroskobik kapanımlar ve oluştuğu yüksek sıcaklıklar nedeniyle kayaçların geçmişini inceleyen araştırmacıların ilgisini çeker. Koleksiyon: Antequera'nın yoğun mavi kristalleri ve yıldız etkisi gösteren örnekler koleksiyonlarda yer alır. Süs: Mavi kuvars taneli llanit gibi kayaçların parlatılmış dilimleri dekoratif amaçla kullanılır.

Mavi kuvars ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,65–2,66 g/cm³’tür.

Mavi kuvars nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Llano'nun kuzeyi (Texas 16 karayolu yarması), Llano County, Texas, ABD; Antequera, Málaga, Endülüs, İspanya; Nelson County, Virginia, ABD; Andrews Point, Rockport, Massachusetts, ABD; Tony, Rusk County, Wisconsin, ABD.

Mavi kuvars gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Kayacın içinde açık gök mavisinden koyu grimsi maviye kadar renkli, yarı saydam taneler ya da küçük kristaller hâlinde görülür. Parlaklığı mumsu ya da yağlıdır ve hafif sütlü bir yanardönerlik (opalesans) gösterir; açık mavi örneklerde bu daha belirgindir. Kuvars gibi serttir (7), midye kabuğu gibi kırılır ve çizgi rengi beyazdır.

Mavi kuvars değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Mavi kuvarsın büyük bölümü kayaçların içinde küçük taneler hâlindedir ve tek başına bir süs taşı değeri yoktur; değeri daha çok bilimsel ve koleksiyon açısından ilgi çekmesinden gelir. Değeri rengin derinliği, tanelerin büyüklüğü ve saydamlığı belirler. İspanya'nın Antequera yöresinden çıkan yoğun mavi, yarı saydam kristaller ve yıldız ya da kedi gözü etkisi gösteren örnekler koleksiyoncularca aranır. Mavi kuvars taneleri taşıyan llanit gibi kayaçlar parlatıldığında dekoratif bir görünüm kazanır.