Mineral
Lületaşı
Mg₄Si₆O₁₅(OH)₂·6H₂OMeerschaumSepiolite
Kuruyken suda yüzebilecek kadar hafif, kolay oyulan beyaz taş: Eskişehir'in ünlü pipolarının hammaddesi lületaşı.
Diğer adları: Lüle taşı · Sepiyolit (mineral adı)
- Süs taşı
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Lületaşı, mineralogların sepiyolit adını verdiği, magnezyum ve silisyum içeren beyaz, hafif ve gözenekli bir kil mineralidir. Ocaktan nemli çıkarıldığında yumuşaktır ve kolayca oyulur. Eskişehir'de ustalar ondan pipo, tespih ve süs eşyaları yapar.
Görseller
Nasıl oluşur?
Sepiyolit, magnezyumca zengin ortamlarda oluşan, mikroskobik liflerden yapılmış bir kil mineralidir. Kristal yapısındaki ince kanallarda su molekülleri bulunur; bu nedenle çok gözenekli ve hafiftir. Tortul havzalarda ve serpantinli kayaçlarla ilişkili ortamlarda oluşur. Lületaşı, sepiyolitin yoğun ve oyulmaya elverişli türüdür; yer altında yumrular hâlinde bulunur.
Eskişehir ve lületaşı
Eskişehir’in lületaşı yatakları antik çağdan beri bilinir. “Eskişehir Lületaşı”, Eskişehir Sanayi Odası’nın başvurusuyla 1999’da Türk Patent Enstitüsü (bugünkü TÜRKPATENT) tarafından tescil edilen bir menşe adıdır; coğrafi sınırı Eskişehir il sınırlarıdır. Ustalar ocaktan çıkan taşı temizler, bıçakla biçimlendirir, raflarda kurutur, ıslak abayla ovar ve balmumu sürülmüş kumaşla parlatır. En bilinen ürünü pipodur; tespih, kolye ve biblo da yapılır. Türkiye 1970’lerde ham lületaşının blok hâlinde ihracını yasaklamış, bu karar oymacılığın Eskişehir’de yoğunlaşmasına katkıda bulunmuştur.
Değerini ne belirler?
Tescil belgesine göre taşlar büyüklük, ağırlık, renk, kusur, gözenek ve damar yapısına göre sınıflandırılır: İri, beyaz, kusursuz ve yoğun bloklar en değerlileridir. Bitmiş üründe ise ustalık belirleyicidir; ince oyulmuş figürlü pipolar en çok emek isteyen ürünlerdir.
Nasıl tanınır?
- 1
Çok hafiftir; kuru ve gözenekli parçaları suyun üzerinde yüzebilir.
- 2
Beyaz ya da krem rengindedir, mat ve opaktır. Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5); çelik bıçakla kolayca kazınır.
- 3
Gözenekli yapısı suyu ve tütün dumanındaki nikotini emer. Bu yüzden kullanılan lületaşı pipolar zamanla sarımsı-kahverengi bir renk alır.
- 4
Doğal blok taştan oyulmuş bir ürünü preslenmiş taklitlerden her zaman gözle ayırmak mümkün değildir; şüphede uzman görüşü alın.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Preslenmiş lületaşı: Taş tozu bir bağlayıcıyla karıştırılıp kalıba basılarak üretilir. Doğal blok taştan oyulmuş ürünle aynı şey değildir; satıcıya ürünün blok taştan oyulup oyulmadığını sorun.
- Beyaz plastik ve reçine taklitler: Kalıpta üretildikleri için parçalar birbirinin tıpatıp aynıdır ve gözenekli olmadıklarından nem emmezler.
- “Eskişehir Lületaşı” tescilli bir menşe adıdır; bu adla satılan taşın Eskişehir il sınırları içinden çıkmış olması gerekir. Tanzanya gibi başka ülkelerden çıkan sepiyolit de lületaşı olarak satılabilir.
Bunu biliyor muydun?
Almanca adı “Meerschaum”, “deniz köpüğü” anlamına gelir: Hafif, beyaz ve gözenekli taş, deniz köpüğüne benzetilmiştir.
Coğrafi işaret belgesine göre ham lületaşı yedi ana cinse ayrılır: sıramalı, birimbirlik, pamuklu, daneli, orta, dökme ve cılız. Kuruyup sertleşen taşlar, işlenmeden önce suya konularak yeniden yumuşatılır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Eskişehir · Önemli yatakAntik çağdan beri bilinen ünlü lületaşı kaynağı. “Eskişehir Lületaşı”, 1999'dan beri TÜRKPATENT'te tescilli bir menşe adıdır (tescil no. 26).
- Bettolino, Baldissero Canavese, Piemonte, İtalya · Tip lokalite“Sepiyolit” adının ilk verildiği örneğin yeri (1847)
- Vallecas, Madrid, İspanya · Önemli yatakSanayide kullanılan sepiyolit yatakları
- Amboseli Gölü yakını, Kenya · Bilinen bulunuş yeri
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Sepiolite · Mineralogical Society of America
- Eskişehir Lületaşı — Coğrafi İşaret Tescil Belgesi (No. 26) · TÜRKPATENT, 1999
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Demir meteorit
Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.
Gümüş
Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.