Kayaç
Kuvarsit
Quartzite
Kumtaşının çeliğe dönüşmüş hâli: neredeyse saf kuvarstan oluşan, aşınmaya inatla direnen kayaç.
- Yapı taşı
- Endüstriyel
Kısaca
Kuvarsit, kuvars kumlarından oluşan kumtaşının yer kabuğunda ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan çok sert bir kayaçtır. Kum taneleri yeniden kristalleşerek birbirine öyle sıkı kenetlenir ki kayaç, kırıldığında tanelerin arasından değil içinden çatlar. Aşınmaya çok dayanıklı olduğu için tepelerin ve sırtların zirvelerinde sık görülür.
Nasıl oluşur?
Kuvarsitin hammaddesi, neredeyse yalnızca kuvars tanelerinden oluşan saf kumtaşlarıdır. Bu kayaçlar dağ oluşumu sırasında derine gömülüp ısındığında kuvars taneleri yeniden kristalleşir ve aralarındaki boşluklar kaybolur. Sonuçta taneler birbirine sıkıca kenetlenir; kayaç, kırıldığında tanelerin çevresinden değil içinden çatlar.
Bazı kumtaşları başkalaşım geçirmeden de, taneleri arasına çöken silis çimentosuyla çok sertleşebilir. Jeologlar bunlara ortokuvarsit, başkalaşımla oluşanlara ise metakuvarsit der. Yer kabuğundaki en saf ve en büyük silis birikimleri kuvarsitlerdir. Saf kuvarsit beyazdır; demir oksitler ona pembe ve kırmızı, krom içeren mika pulları ise yeşil renk verir.
Ne işe yarar?
- Sanayi: Çok saf kuvarsitler metalurjide, örneğin silisyum ve ferrosilisyum üretiminde, ayrıca yüksek sıcaklığa dayanıklı silika tuğlalarında kullanılır.
- Yapı ve yol: Kırılmış kuvarsit yol agregası ve demiryolu balastı olarak kullanılır; levhalara ayrılabilen türleri döşeme ve kaplama taşıdır.
- Tezgâh: Cilalı kuvarsit levhalar mutfak tezgâhı olarak da kullanılır.
- Taş aletler: Çakmaktaşının bulunmadığı yerlerde Taş Devri insanları aletlerini çoğu zaman kuvarsitten yapmıştır.
Nasıl tanınır?
- 1
Çok serttir: Camı ve çeliği kolayca çizer.
- 2
Kırık yüzeyi pürüzsüz ve camsıdır; kumtaşında olduğu gibi kumlu ve pürüzlü değildir.
- 3
Şekerimsi, hafif parıltılı bir görünümü vardır; genellikle beyaz, gri ya da pembemsidir.
- 4
Seyreltik asitle köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünen mermerden kolayca ayrılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Mutfak tezgâhlarında kullanılan “kuvars” ya da “kuvars kompozit” levhalar doğal kuvarsit değildir: Öğütülmüş kuvarsın reçineyle karıştırılmasıyla üretilen yapay (mühendislik) taşlardır.
- Bazı mermer ve dolomitler ticarette “kuvarsit” diye satılabilir. Gerçek kuvarsit camı çizer ve asitte köpürmez; mermer ise bıçakla çizilir ve asitte köpürür. Satın almadan önce küçük bir numunede bu basit testleri yapmak yanıltıcı adlandırmaya karşı korur.
- Boyanmış kuvarsitler takı ticaretinde “Malezya yeşimi” gibi yanıltıcı adlarla satılır; bunlar yeşim değildir.
Güvenlik
Kuvarsit neredeyse tamamen kuvarstan oluştuğu için kesme, taşlama ve kırma sırasında bol miktarda kristalin silika tozu çıkar; bu toz solunduğunda silikozise yol açabilir. Kuvars oranı çok yüksek olan yapay kuvars (mühendislik taşı) tezgâhları işleyen atölye çalışanları arasında da ağır silikozis vakaları bildirilmiştir. Islak kesim ve uygun solunum koruyucusu şarttır.
Bunu biliyor muydun?
Kuvarsit o kadar dayanıklıdır ki çevresindeki kayaçlar aşınıp gittiğinde bile geride sırtlar olarak kalır; ABD'nin Wisconsin eyaletindeki Baraboo Tepeleri yaklaşık 1,7 milyar yıllık kuvarsitten oluşur.
ABD'deki Pipestone Ulusal Anıtı'nda, çok sert Sioux kuvarsitinin katmanları arasında tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak kırmızı bir “pipo taşı” bulunur; Kuzey Amerika yerlileri yüzyıllardır bu taştan pipo oyar.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Baraboo Tepeleri, Wisconsin, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 1,7 milyar yıl önce sığ bir denizde biriken kumların başkalaşmasıyla oluşmuş kuvarsit sırtları; Devil's Lake bu sırtların arasındadır.
- Pipestone Ulusal Anıtı, Minnesota, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 1,6 milyar yıllık çok sert Sioux kuvarsitinin katmanları arasında, Kuzey Amerika yerlilerinin pipo oyduğu yumuşak kırmızı “pipo taşı” bulunur.
- São Tomé das Letras, Minas Gerais, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriBrezilya'nın başlıca süs kuvarsiti üretim merkezlerinden biri; “Pedra São Tomé” adıyla bilinen yerel kuvarsit kentin duvarlarında, kaldırımlarında ve cephelerinde de kullanılır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Quartzite · Encyclopaedia Britannica
- Geologic Formations — Pipestone National Monument · U.S. National Park Service
- Silicosis Among Immigrant Engineered Stone (Quartz) Countertop Fabrication Workers in California (Fazio et al.) · JAMA Internal Medicine, 2023
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.