Kayaç

Kuvarsit

Quartzite

Kumtaşının çeliğe dönüşmüş hâli: neredeyse saf kuvarstan oluşan, aşınmaya inatla direnen kayaç.

  • Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
Fotoğraf: Gabriel Haute Maurienne · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kuvarsit, kuvars kumlarından oluşan kumtaşının yer kabuğunda ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan çok sert bir kayaçtır. Kum taneleri yeniden kristalleşerek birbirine öyle sıkı kenetlenir ki kayaç, kırıldığında tanelerin arasından değil içinden çatlar. Aşınmaya çok dayanıklı olduğu için tepelerin ve sırtların zirvelerinde sık görülür.

Görseller

Nasıl oluşur?

Kuvarsitin hammaddesi, neredeyse yalnızca kuvars tanelerinden oluşan saf kumtaşlarıdır. Bu kayaçlar dağ oluşumu sırasında derine gömülüp ısındığında kuvars taneleri yeniden kristalleşir ve aralarındaki boşluklar kaybolur. Sonuçta taneler birbirine sıkıca kenetlenir; kayaç, kırıldığında tanelerin çevresinden değil içinden çatlar.

Bazı kumtaşları başkalaşım geçirmeden de, taneleri arasına çöken silis çimentosuyla çok sertleşebilir. Jeologlar bunlara ortokuvarsit, başkalaşımla oluşanlara ise metakuvarsit der. Yer kabuğundaki en saf ve en büyük silis birikimleri kuvarsitlerdir. Saf kuvarsit beyazdır; demir oksitler ona pembe ve kırmızı, krom içeren mika pulları ise yeşil renk verir.

Ne işe yarar?

  • Sanayi: Çok saf kuvarsitler metalurjide, örneğin silisyum ve ferrosilisyum üretiminde, ayrıca yüksek sıcaklığa dayanıklı silika tuğlalarında kullanılır.
  • Yapı ve yol: Kırılmış kuvarsit yol agregası ve demiryolu balastı olarak kullanılır; levhalara ayrılabilen türleri döşeme ve kaplama taşıdır.
  • Tezgâh: Cilalı kuvarsit levhalar mutfak tezgâhı olarak da kullanılır.
  • Taş aletler: Çakmaktaşının bulunmadığı yerlerde Taş Devri insanları aletlerini çoğu zaman kuvarsitten yapmıştır.

Değerini ne belirler?

Kuvarsit bol bulunan bir kayaçtır; kırma taş ve agrega olarak ton hesabıyla satılır. Sanayide değerini saflığı belirler: Silisyum ve ferrosilisyum üretimi ile silika tuğlası için silis oranı çok yüksek, demir ve alüminyum gibi safsızlıkları az kuvarsit aranır. Doğal taş olarak ise büyük ve çatlaksız blok vermesi, renk ve desen güzelliği ve gerçekten kuvarsit (mermer ya da dolomit değil) olması önemlidir; çok sert olduğundan kesilip cilalanması maliyetlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Çok serttir: Camı ve çeliği kolayca çizer.

  2. 2

    Kırık yüzeyi pürüzsüz ve camsıdır; kumtaşında olduğu gibi kumlu ve pürüzlü değildir.

  3. 3

    Şekerimsi, hafif parıltılı bir görünümü vardır; genellikle beyaz, gri ya da pembemsidir.

  4. 4

    Seyreltik asitle köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünen mermerden kolayca ayrılır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Mutfak tezgâhlarında kullanılan “kuvars” ya da “kuvars kompozit” levhalar doğal kuvarsit değildir: Öğütülmüş kuvarsın reçineyle karıştırılmasıyla üretilen yapay (mühendislik) taşlardır.
  • Bazı mermer ve dolomitler ticarette “kuvarsit” diye satılabilir. Gerçek kuvarsit camı çizer ve asitte köpürmez; mermer ise bıçakla çizilir ve asitte köpürür. Satın almadan önce küçük bir numunede bu basit testleri yapmak yanıltıcı adlandırmaya karşı korur.
  • Boyanmış kuvarsitler takı ticaretinde “Malezya yeşimi” gibi yanıltıcı adlarla satılır; bunlar yeşim değildir.

Güvenlik

Kuvarsit neredeyse tamamen kuvarstan oluştuğu için kesme, taşlama ve kırma sırasında bol miktarda kristalin silika tozu çıkar; bu toz solunduğunda silikozise yol açabilir. Kuvars oranı çok yüksek olan yapay kuvars (mühendislik taşı) tezgâhları işleyen atölye çalışanları arasında da ağır silikozis vakaları bildirilmiştir. Islak kesim ve uygun solunum koruyucusu şarttır.

Yanlış bilinenler

  • Yanlış“Kuvars” tezgâh doğal bir taştır.

    DoğrusuBu tezgâhlar öğütülmüş kuvarsın reçine ve pigmentlerle karıştırılmasıyla fabrikada üretilir; doğal karşılığı kuvarsittir. Reçine içerdikleri için sıcağa doğal kuvarsit kadar dayanıklı değildirler.

  • YanlışKuvars ile kuvarsit aynı şeydir.

    DoğrusuKuvars bir mineraldir; kuvarsit ise çoğunlukla kuvars tanelerinden oluşan ve kumtaşının ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan bir kayaçtır.

Bunu biliyor muydun?

Kuvarsit o kadar dayanıklıdır ki çevresindeki kayaçlar aşınıp gittiğinde bile geride sırtlar olarak kalır; ABD'nin Wisconsin eyaletindeki Baraboo Tepeleri yaklaşık 1,7 milyar yıllık kuvarsitten oluşur.

ABD'deki Pipestone Ulusal Anıtı'nda, çok sert Sioux kuvarsitinin katmanları arasında tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak kırmızı bir “pipo taşı” bulunur; Kuzey Amerika yerlileri yüzyıllardır bu taştan pipo oyar.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

Quartz vs. QuartziteCraig the Geologist · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Baraboo Tepeleri, Wisconsin, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 1,7 milyar yıl önce sığ bir denizde biriken kumların başkalaşmasıyla oluşmuş kuvarsit sırtları; Devil's Lake bu sırtların arasındadır.
  • Pipestone Ulusal Anıtı, Minnesota, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 1,6 milyar yıllık çok sert Sioux kuvarsitinin katmanları arasında, Kuzey Amerika yerlilerinin pipo oyduğu yumuşak kırmızı “pipo taşı” bulunur.
  • São Tomé das Letras, Minas Gerais, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriBrezilya'nın başlıca süs kuvarsiti üretim merkezlerinden biri; “Pedra São Tomé” adıyla bilinen yerel kuvarsit kentin duvarlarında, kaldırımlarında ve cephelerinde de kullanılır.
  • Errigal, Donegal, İrlanda · Bilinen bulunuş yeriİrlanda'nın kuzeybatısında, pembemsi beyaz kuvarsit bir zirve; bölgenin en belirgin kuvarsit çıkıntısı
  • La Cloche Dağları, Ontario, Kanada · Bilinen bulunuş yeriHuron Gölü kıyısında, çok eski kuvarsit sırtları
  • Holy Cross (Świętokrzyskie) Dağları, Polonya · Bilinen bulunuş yeriOrta Avrupa'nın eski, aşınmış dağlarında kuvarsit sırtları
  • Holyhead Dağı, Anglesey, Galler · Bilinen bulunuş yeriHoly Island'daki deniz kıyısı tepesi kuvarsitten oluşur
  • Binga Dağı, Manica, Mozambik · Bilinen bulunuş yeriMozambik'in en yüksek zirvesi (2.436 m), kuvarsitten oluşur

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kuvarsit nedir?

Kuvarsit, kuvars kumlarından oluşan kumtaşının yer kabuğunda ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan çok sert bir kayaçtır. Kum taneleri yeniden kristalleşerek birbirine öyle sıkı kenetlenir ki kayaç, kırıldığında tanelerin arasından değil içinden çatlar. Aşınmaya çok dayanıklı olduğu için tepelerin ve sırtların zirvelerinde sık görülür.

Kuvarsit ne işe yarar?

Sanayi: Çok saf kuvarsitler metalurjide, örneğin silisyum ve ferrosilisyum üretiminde, ayrıca yüksek sıcaklığa dayanıklı silika tuğlalarında kullanılır. Yapı ve yol: Kırılmış kuvarsit yol agregası ve demiryolu balastı olarak kullanılır; levhalara ayrılabilen türleri döşeme ve kaplama taşıdır. Tezgâh: Cilalı kuvarsit levhalar mutfak tezgâhı olarak da kullanılır. Taş aletler: Çakmaktaşının bulunmadığı yerlerde Taş Devri insanları aletlerini çoğu zaman kuvarsitten yapmıştır.

Kuvarsit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,6–2,7 g/cm³’tür.

Kuvarsit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Baraboo Tepeleri, Wisconsin, ABD; Pipestone Ulusal Anıtı, Minnesota, ABD; São Tomé das Letras, Minas Gerais, Brezilya; Errigal, Donegal, İrlanda; La Cloche Dağları, Ontario, Kanada.

Kuvarsit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çok serttir: Camı ve çeliği kolayca çizer. Kırık yüzeyi pürüzsüz ve camsıdır; kumtaşında olduğu gibi kumlu ve pürüzlü değildir. Şekerimsi, hafif parıltılı bir görünümü vardır; genellikle beyaz, gri ya da pembemsidir. Mutfak tezgâhlarında kullanılan “kuvars” ya da “kuvars kompozit” levhalar doğal kuvarsit değildir: Öğütülmüş kuvarsın reçineyle karıştırılmasıyla üretilen yapay (mühendislik) taşlardır.

Kuvarsit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Kuvarsit bol bulunan bir kayaçtır; kırma taş ve agrega olarak ton hesabıyla satılır. Sanayide değerini saflığı belirler: Silisyum ve ferrosilisyum üretimi ile silika tuğlası için silis oranı çok yüksek, demir ve alüminyum gibi safsızlıkları az kuvarsit aranır. Doğal taş olarak ise büyük ve çatlaksız blok vermesi, renk ve desen güzelliği ve gerçekten kuvarsit (mermer ya da dolomit değil) olması önemlidir; çok sert olduğundan kesilip cilalanması maliyetlidir.

Kuvarsit zararlı mı?

Kuvarsit neredeyse tamamen kuvarstan oluştuğu için kesme, taşlama ve kırma sırasında bol miktarda kristalin silika tozu çıkar; bu toz solunduğunda silikozise yol açabilir. Kuvars oranı çok yüksek olan yapay kuvars (mühendislik taşı) tezgâhları işleyen atölye çalışanları arasında da ağır silikozis vakaları bildirilmiştir. Islak kesim ve uygun solunum koruyucusu şarttır.

Kaynaklar

  1. Quartzite · Encyclopaedia Britannica
  2. Geologic Formations — Pipestone National Monument · U.S. National Park Service
  3. Silicosis Among Immigrant Engineered Stone (Quartz) Countertop Fabrication Workers in California (Fazio et al.) · JAMA Internal Medicine, 2023
  4. Quartzite · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası