Gündelik ad
Toprak
Soil
Toprak bir taş değil: kayaçların ufalanmasıyla oluşan kum, silt ve kilin çürümüş bitkiler, su, hava ve canlılarla karışımı.
Diğer adları: Kara toprak · Bahçe toprağı · Kırmızı toprak (terra rossa) · Alüvyon
- Halk arasında: Sıradan taş
- Gündelik hayatta
Kısaca
Toprak, yerkabuğunun en üstünde, kayaçların binlerce yıl boyunca ayrışıp ufalanmasıyla ve bitki, hayvan kalıntılarının karışmasıyla oluşan gevşek, gözenekli ve canlı bir katmandır. Hacminin yaklaşık yarısı kayaçtan gelen mineral tanelerdir: iriden inceye kum, silt ve kil. Geri kalanı organik madde ile tanelerin arasındaki boşlukları dolduran su ve havadır. Toprak bu yüzden bir kayaç sayılmaz; ama içindeki kum çoğunlukla kuvarstır, kil ise kaolinit gibi kil minerallerinden oluşur.
Bilimsel karşılığı
Bu bir gündelik ad; bilimde şu taşlara karşılık gelir:
Kaolinit
Porselenin beyaz kili: adını Çin'deki Gaoling tepesinden alan, seramikten kâğıda pek çok ürünün hammaddesi olan mineral.
Kiltaşı
Taşlaşmış kil: tuğlaya hammadde olabilen, suyu neredeyse hiç geçirmediği için radyoaktif atık depoları için incelenen kayaç.
Kumtaşı
Taşa dönüşmüş kum: Petra'nın oyma cephelerinden yeraltı suyunu ve petrolü saklayan katmanlara kadar her yerde.
Toprak nasıl oluşur?
Toprak, ana kaya denen kayacın yüzeyde ayrışmasıyla başlar. Donma ve çözülme, sıcak ile soğuğun art arda gelmesi ve bitki kökleri kayayı fiziksel olarak parçalar; yağmur suyu ve suda çözünen karbondioksit ise mineralleri kimyasal olarak ayrıştırır. Örneğin granitteki feldispat zamanla kaolinit gibi kil minerallerine dönüşürken kuvars taneleri kum olarak kalır. Bu kırıntılara çürüyen yaprak ve kökler, solucanlar ve mikroplar karışır. Toprağın ne tür olacağını beş etken belirler: ana kaya, iklim, canlılar, arazinin eğimi ve geçen zaman.
Yeterince yaşlı bir toprak, kazıldığında katmanlar (horizonlar) gösterir: en üstte yaprak ve çöp örtüsü (O), altında humusla koyulaşmış üst toprak (A), kil ve demir oksitlerin biriktiği alt toprak (B), ayrışmakta olan ana kaya parçaları (C) ve en altta sağlam ana kaya (R).
Ne işe yarar?
- Gıda: Tarımın temelidir; bitkiler suyu ve besin maddelerini topraktan alır.
- Su: Yağmur suyunu sünger gibi tutar, süzer ve yavaş yavaş yeraltı suyuna bırakır; selleri azaltır.
- Karbon deposu: Toprak, çürümüş bitki kalıntılarındaki karbonu uzun süre saklar.
- Yapı ve zanaat: Killi topraktan kerpiç, tuğla ve çömlek yapılır; yapılarda dolgu malzemesi olarak kullanılır.
- Yaşam alanı: Sayısız canlıya ev sahipliği yapar.
Türkiye’de toprak ve erozyon
Türkiye’nin toprakları ana kayaya ve iklime göre çok çeşitlidir. Akdeniz ikliminin kireçtaşı arazilerinde, kireçtaşı ve dolomitin ayrışmasıyla oluşan kırmızı renkli terra rossa yaygındır; büyük akarsuların taşıdığı malzemeyle oluşan alüvyon ovaları ise en verimli tarım alanlarıdır.
Erozyon, Türkiye’nin en büyük çevre sorunlarından biridir. Eğimli araziler, bitki örtüsünün tahrip edilmesi, aşırı otlatma ve yanlış toprak işleme, toprağın yağmur ve rüzgârla taşınmasını hızlandırır. TEMA Vakfı’nın 2018’de aktardığı verilere göre Türkiye’de toprakların yüzde 86’sında erozyon görülüyor; her yıl yaklaşık 642 milyon ton toprak yerinden taşınıyor ve bunun 154 milyon tonu denize, derelere ve göllere ulaşarak kaybediliyor. Ağaçlandırma, teraslama, meraların korunması ve tarlaların eğime dik sürülmesi erozyonu azaltan başlıca önlemlerdir.
Değerini ne belirler?
Toprağın değeri taş gibi tane ya da tonla ölçülmez. Tarım toprağını değerli kılan derinliği, organik madde içeriği, suyu tutup bırakabilmesi, tuzlu ve kirli olmaması ve eğiminin az olmasıdır. Bahçe ya da dolgu toprağı kamyonla satılan ucuz bir malzemedir; ama verimli bir toprak erozyonla bir kez yok olursa insan ömrü içinde yerine konamaz. Bu yüzden toprağın asıl değeri, bir toplumun gıdasını üretebilmesindedir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Ele alınca ufalanır: tek, sert bir parça değil; gevşek tanelerin, kök ve bitki kırıntılarının karışımıdır.
- 2
El testi: nemli toprağı avucunda yoğurup baş ve işaret parmağın arasında şerit yapmaya çalış. Kumlu toprak pürüzlü hissettirir ve dağılır; siltli toprak un gibi kaygandır; killi toprak yapışkandır ve uzun, kopmayan bir şerit verir.
- 3
Kavanoz testi: bir kavanoza biraz toprak ve su koyup çalkala, bir gün beklet. Önce iri kum, sonra silt, en son kil çöker; organik kırıntılar üstte yüzer. Katmanların kalınlığı toprağın dokusunu gösterir.
- 4
Rengi bir ipucudur: koyu renk genellikle çok humus (çürümüş organik madde) demektir; kırmızı ve sarı tonlar demir oksitlerden gelir; gri ve mavimsi lekeler toprağın uzun süre su altında kaldığını gösterir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Torbada satılan saksı toprağı çoğu zaman doğal toprak değildir: turba (torf), kompost, hindistancevizi lifi ve perlit gibi malzemelerden hazırlanmış bir yetiştirme ortamıdır.
- Kil ve toprak sık karıştırılır: kil, toprağın en ince (0,002 mm'den küçük) tanelerinin ve bunları oluşturan kil minerallerinin adıdır; toprak ise kili de içeren bir karışımdır.
Yanlış bilinenler
YanlışToprak kendini kısa sürede yeniler; bir tarla gitse yenisi oluşur.
DoğrusuToprak çok yavaş oluşur: FAO'ya göre 1 santimetre toprak bin yıldan uzun sürede oluşur. Erozyonla taşınan toprak insan ömrü ölçüsünde yenilenemez; bu yüzden toprak yenilenemeyen bir kaynak sayılır.
YanlışToprak cansız, ölü bir malzemedir.
DoğrusuToprak Dünya'nın en kalabalık yaşam alanlarından biridir: içinde bakteriler, mantarlar, solucanlar, böcekler ve sayısız küçük canlı yaşar. Bitki kalıntılarını çürütüp humusa çeviren ve toprağı havalandıran da bu canlılardır.
Bunu biliyor muydun?
FAO'ya göre 1 santimetre toprağın oluşması bin yıldan uzun sürer ve bir yemek kaşığı toprakta dünyadaki insan sayısından daha fazla canlı vardır.
FAO'ya göre gıdamızın yüzde 95'i topraklarda üretilir; dünya topraklarının yaklaşık üçte biri ise erozyon, tuzlanma, sıkışma ve kirlenme gibi nedenlerle orta ya da ağır düzeyde bozulmuştur.
5 Aralık, Birleşmiş Milletler'in kabul ettiği Dünya Toprak Günü'dür.
Sık sorulan sorular
Toprak nedir?
Toprak, yerkabuğunun en üstünde, kayaçların binlerce yıl boyunca ayrışıp ufalanmasıyla ve bitki, hayvan kalıntılarının karışmasıyla oluşan gevşek, gözenekli ve canlı bir katmandır. Hacminin yaklaşık yarısı kayaçtan gelen mineral tanelerdir: iriden inceye kum, silt ve kil. Geri kalanı organik madde ile tanelerin arasındaki boşlukları dolduran su ve havadır. Toprak bu yüzden bir kayaç sayılmaz; ama içindeki kum çoğunlukla kuvarstır, kil ise kaolinit gibi kil minerallerinden oluşur.
Toprak ne işe yarar?
Gıda: Tarımın temelidir; bitkiler suyu ve besin maddelerini topraktan alır. Su: Yağmur suyunu sünger gibi tutar, süzer ve yavaş yavaş yeraltı suyuna bırakır; selleri azaltır. Karbon deposu: Toprak, çürümüş bitki kalıntılarındaki karbonu uzun süre saklar. Yapı ve zanaat: Killi topraktan kerpiç, tuğla ve çömlek yapılır; yapılarda dolgu malzemesi olarak kullanılır. Yaşam alanı: Sayısız canlıya ev sahipliği yapar.
Toprak gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Ele alınca ufalanır: tek, sert bir parça değil; gevşek tanelerin, kök ve bitki kırıntılarının karışımıdır. El testi: nemli toprağı avucunda yoğurup baş ve işaret parmağın arasında şerit yapmaya çalış. Kumlu toprak pürüzlü hissettirir ve dağılır; siltli toprak un gibi kaygandır; killi toprak yapışkandır ve uzun, kopmayan bir şerit verir. Kavanoz testi: bir kavanoza biraz toprak ve su koyup çalkala, bir gün beklet. Önce iri kum, sonra silt, en son kil çöker; organik kırıntılar üstte yüzer. Katmanların kalınlığı toprağın dokusunu gösterir. Torbada satılan saksı toprağı çoğu zaman doğal toprak değildir: turba (torf), kompost, hindistancevizi lifi ve perlit gibi malzemelerden hazırlanmış bir yetiştirme ortamıdır.
Toprak değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 1. basamaktadır: Her yerde, değersiz. Toprağın değeri taş gibi tane ya da tonla ölçülmez. Tarım toprağını değerli kılan derinliği, organik madde içeriği, suyu tutup bırakabilmesi, tuzlu ve kirli olmaması ve eğiminin az olmasıdır. Bahçe ya da dolgu toprağı kamyonla satılan ucuz bir malzemedir; ama verimli bir toprak erozyonla bir kez yok olursa insan ömrü içinde yerine konamaz. Bu yüzden toprağın asıl değeri, bir toplumun gıdasını üretebilmesindedir.
Kaynaklar
- Cherishing the ground we walk on · FAO, 2017
- Plant nutrition for food security: A guide for integrated nutrient management — Soil · FAO, 2006
- Terra rossa · Encyclopaedia Britannica
- TEMA Vakfı'ndan erozyonla mücadele çağrısı: Toprağı ve iklimi koru · BirGün, 2018
- Soil · Encyclopaedia Britannica
- Soil · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Çakıl ve dere taşı
Çakıl, akarsu ve dalgaların yuvarlattığı 2 milimetreden iri taş parçalarıdır; dere taşı ayrı bir tür değil, suyun aşındırdığı her sert taştır.
Kum
Kum bir taş türü değil, bir boyuttur: 0,06 ile 2 milimetre arasındaki taneler; çoğunlukla kuvars, bazen kabuk kırıntısı ya da siyah manyetit.