Organik taş
Mercan
CoralCoralliidae (Corallium, Pleurocorallium, Hemicorallium)
Denizin derinliklerinde yaşayan minik hayvanların kırmızı kalker iskeleti: çok yavaş büyüdüğü için korunması gereken organik bir taş.
Diğer adları: Değerli mercan · Kırmızı mercan (Akdeniz mercanı, Corallium rubrum) · Sardinya mercanı (ticari ad)
- Değerli taş
- Süs taşı
_11.jpg){kind=link}
Kısaca
Mercan bir taş gibi görünse de aslında polip adı verilen küçük deniz hayvanlarının ürettiği iskelettir. Takılarda kullanılan kırmızı ve pembe “değerli mercanlar” genellikle 50 metreden derin sularda, çok yavaş büyür. Bu yüzden aşırı toplanmaya karşı korunmaları gerekir.
Nasıl oluşur?
Mercanlar, denizanasıyla akraba olan küçük poliplerin oluşturduğu koloniler hâlinde yaşar. Takı yapımında kullanılan değerli mercanlar (Coralliidae ailesi), sığ sulardaki resif mercanlarından farklıdır: Genellikle 50 ile 2.000 metre arasındaki derinliklerde yaşar ve dallanan, sert bir iskelet oluştururlar. Bu iskelet magnezyumca zengin kalsitten oluşur; kırmızı, turuncu ve pembe renkler karotenoit pigmentlerinden gelir. Değerli mercanlar çok yavaş büyür; bir dalın kalınlaşması on yıllar alır.
Nerede bulunur?
En ünlüsü, koyu kırmızı rengiyle bilinen Akdeniz kırmızı mercanıdır (Corallium rubrum); ticarette “Sardinya mercanı” diye de anılır. Japonya ve Tayvan çevresinin derin sularından kırmızı, pembe ve beyaz değerli mercanlar çıkarılır. Türkiye kıyılarında da kırmızı mercana rastlanmıştır: Ölü koloniler Gökçeada açıklarında ve Akdeniz’de, canlı koloniler ise Kuzey Ege’de yaklaşık 50 metre derinlikte kaydedilmiştir.
Koruma
Değerli mercanlar yavaş büyüdüğü için aşırı toplama onları kolayca tüketebilir. Bu nedenle Akdeniz’de mercan avcılığı kotalarla, en küçük boy sınırıyla ve derinlik kurallarıyla düzenlenir; bazı türlerin uluslararası ticareti de CITES denetimine tabidir. Sığ sulardaki resif mercanları ise iklim değişikliği ve kirlilik nedeniyle zaten büyük baskı altındadır.
Nasıl tanınır?
- 1
Opaktır; cilalı yüzeyi camsı ya da mumsu parlar. Dal boyunca uzanan ince paralel çizgiler, enine kesitte ise ağaç halkalarına benzeyen eşmerkezli halkalar görülebilir.
- 2
Doğal mercanın rengi bir dal boyunca hafifçe değişebilir. Boyanmış mercanda ise renk çatlaklarda, gözeneklerde ve delik ağızlarında yoğunlaşır; asetonlu bir pamukla görünmeyen bir yer silindiğinde pamuğa boya geçebilir.
- 3
Yumuşaktır (Mohs 3–4), çelik bıçakla çizilebilir ve kalsit olduğu için seyreltik asitte köpürür. Bu denemeler parçaya zarar verir; değerli parçalarda yapılmamalıdır.
- 4
Mercanın türünü, boyanıp boyanmadığını ya da taklit olup olmadığını kesin olarak belirlemek için gemoloji laboratuvarında Raman spektroskopisi gibi yöntemler gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Boyanmış mercan: Soluk renkli mercanlar ya da bambu mercanı ve “sünger mercan” gibi gözenekli, değersiz türler ağartılıp kırmızıya boyanır; gözenekleri çoğu zaman polimerle doldurulur. Bu işlemler satıcı tarafından açıklanmalıdır.
- Yeniden yapılandırılmış mercan: Mercan kırıntılarının reçineyle karıştırılıp kalıplanmasıyla üretilir; doğal dal yapısı ve büyüme çizgileri yoktur.
- Cam, plastik ve kalsit tozundan üretilen taklitler: Plastik elde hafif ve ılık hissedilir; cam taklitler soğuktur, içlerinde kabarcık görülebilir ve mercanın ince çizgili yapısını göstermezler.
Güvenlik
Mercanlar yasal koruma altındadır. Kara mercanlar, mavi mercan, org borusu mercanı, ateş mercanları, dantel mercanları ve resif yapan taşlı mercanlar CITES Ek II'de listelenmiştir; bunlardan yapılmış eşyaların ülkeler arasında taşınması izin belgesi gerektirir. Çin'in başvurusuyla 2008'de dört kırmızı-pembe değerli mercan türü (Corallium elatius, C. japonicum, C. konojoi ve C. secundum) de CITES Ek III'e alınmıştır. Akdeniz kırmızı mercanı CITES listelerinde yer almaz, ancak avcılığı sıkı kurallara bağlıdır ve 50 metreden sığ sularda toplanmasına izin verilmez. Resiflerden ve kıyıdan mercan kırıp toplamayın; yurt dışından mercan getirmeden önce güncel kuralları gümrük yetkililerinden öğrenin.
Bunu biliyor muydun?
Akdeniz kırmızı mercanı, MS 1. yüzyıldan beri Asya'ya ihraç edilmektedir.
1885'te Sicilya açıklarındaki Sciacca'da bulunan büyük ölü mercan yatakları piyasaya o kadar çok mercan getirdi ki 19. yüzyılın sonunda mercanın değeri belirgin biçimde düştü.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Alghero, Sardinya, İtalya · Önemli yatak“Mercan Rivierası” diye anılan bu kıyı, Akdeniz kırmızı mercanının bilinen kaynaklarındandır.
- Sciacca açıkları, Sicilya Kanalı, İtalya · Tarihî kaynak1885'te bulunan büyük ölü mercan yatakları; ticarette “Sciacca mercanı” denen turuncumsu mercanın kaynağı.
- Kōchi açıkları, Japonya · Önemli yatakJaponya'da değerli mercan üretimi 1871'de başladı; Kōchi geleneksel mercan işçiliğinin merkezidir. Derin sulardan kırmızı, pembe ve beyaz mercanlar çıkarılır.
- Gökçeada açıkları, Kuzey Ege, Çanakkale · Bilinen bulunuş yeriTürkiye kıyılarında kırmızı mercanın ölü kolonileri Gökçeada açıklarında ve Akdeniz'de 45–110 m derinlikte bulunmuş; canlı koloniler yalnızca Kuzey Ege'de, yaklaşık 50 m derinlikte görülmüştür (Çınar ve ark., 2018).
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- CIBJO Information Sheet: Background about coral for educators · CIBJO (The World Jewellery Confederation), 2024
- Seeing Red: Precious coral trade in East Asia (Shiraishi, H.) · TRAFFIC, 2018
- Wanted dead or alive: Corallium rubrum (Cnidaria: Anthozoa) on the coasts of Turkey (Çınar, Gönülal & Öztürk), Cahiers de Biologie Marine 59: 175–179 · İstanbul Üniversitesi (AVESİS), 2018
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Demir meteorit
Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.
Gümüş
Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.