Meteorit

Ataksit

Ataxite

“Yapısız” demir meteoritler: nikelce çok zengin oldukları için Widmanstätten deseni göstermeyen ataksitler; en büyük meteorit Hoba da bunlardandır.

Halk arasında: Göktaşı

Santiago Papasquiero ataksitinin cilalanıp nitrik asitle dağlanmış yüzeyi: desen yok (görüş alanı yaklaşık 2,5 cm)Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Ataksitler, demir meteoritlerin yapısal bir sınıfıdır. Adları Yunanca “yapısız” anlamına gelir: kesilip asitle dağlandıklarında öteki demir meteoritlerde görülen Widmanstätten desenini göstermezler. Bilinen en nikelce zengin meteoritlerdir ve genellikle yüzde 18'den fazla nikel içerirler. Ender bir sınıftır, ama bilinen en büyük meteorit olan 60 tonluk Hoba bir ataksittir.

Görseller

Royal Ontario Müzesi'nde Chinga meteoriti parçalarıFotoğraf: Liz Mc · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Ataksitler, öteki demir meteoritlerin çoğu gibi, bir zamanlar erimiş asteroitlerin metal çekirdeklerinden gelir. Başlıca nikelce zengin tenit mineralinden oluşurlar; yanında az miktarda plesit, troilit ve mikroskobik kamasit şeritleri bulunur.

Nikel oranı çok yüksek olduğu için, metal soğurken kamasit tenitten ancak yaklaşık 600 °C’nin altında ayrışabilir. Bu sıcaklıkta difüzyon artık çok yavaş olduğundan, oktahedritlerdeki gibi iri şeritler oluşamaz. Ataksitlerin çoğu IVB grubuna girer ya da bilinen hiçbir gruba uymadığı için “gruplanmamış demir” olarak sınıflandırılır; birkaçı IAB kompleksine ve IIF, IVA, IIAB, IIIAB gruplarına girer.

Ne işe yarar?

Asteroit çekirdekleri: Ataksitler, nikelce çok zengin metal çekirdeklerin nasıl soğuduğunu ve kristallendiğini anlamaya yarar.
Müze ve eğitim: Hoba gibi dev ataksitler, bulundukları yerde ziyaretçilere açık önemli doğa anıtlarıdır.
Kültür tarihi: “Iron Man” heykelinin öyküsü, meteorit malzemesinin kökeninin kimyasal analizle nasıl araştırılabildiğini, ama nesnenin tarihini belirlemek için tarih ve sanat tarihi incelemesinin de gerektiğini gösterir.

Ünlü ataksitler

Hoba (Namibya), yaklaşık 60 tonla bilinen en büyük meteorittir ve 1920’de bulundu. Chinga (Rusya, Tuva) 1913’te bulundu; yaklaşık yüzde 16,6 nikel içerir ve toplam 209,4 kg toplanmıştır. 2000’de IVB grubunun sıra dışı bir üyesi sayıldı, 2006’da gruplanmamış demir olarak yeniden sınıflandırıldı. Dronino (Rusya, Ryazan) 2000’de bulundu ve toplam yaklaşık 3 ton parçası toplandı; düşüşüne ilişkin hiçbir tarihsel kayıt olmadığından, bölgedeki ilk yerleşimlerin kurulduğu 1200 yılından önce düştüğü tahmin edilir. Gebel Kamil krateri parçaları da ataksittir.

Değerini ne belirler?

Ataksitler ender bir demir meteorit sınıfıdır. Bir parçanın değerini kütlesi, korunmuşluğu ve Hoba, Chinga ya da Dronino gibi tanınmış bir meteorite ait olup olmadığı belirler. Hoba ise 1955'ten beri ulusal anıttır ve satılamaz.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner.
2
Kesilip cilalanan yüzey nitrik asitle dağlandığında oktahedritlerdeki gibi kesişen şeritler görülmez; yüzey düz ya da çok ince taneli kalır.
3
Bir demir parçasının meteorit olduğu ve hangi gruba girdiği ancak nikel oranı gibi kimyasal analizlerle kesinleşir.

Yanlış bilinenler

YanlışMeteorit demirinden oyulmuş “Iron Man” heykeli, Nazilerin Tibet'ten getirdiği bin yıllık bir Budist heykelidir.
Doğrusu24 cm boyundaki, 10 kg'lık heykelin bir ataksitten, belki de Chinga meteoritinin bir parçasından oyulduğu düşünülür. Ancak 1938–1939 SS Tibet seferiyle getirildiğine ilişkin hiçbir kanıt sunulmadı. Budolog Achim Bayer heykelin 1920 ile 1970 arasında, büyük olasılıkla Almanya'da yapıldığını öne sürdü. Tibetolog Isrun Engelhardt ise heykelin büyük olasılıkla Rus ressam Nikolay Rerih için tasarlanıp yapıldığını savundu.
YanlışHer ataksit nikelce zengindir.
DoğrusuAtaksitlerin çoğu nikelce zengindir, ama Meksika'da 1958'de bulunan Santiago Papasquiero yalnızca yüzde 7,5 nikel içerir. Bu ataksit, tamamen başkalaşıma uğrayıp yeniden kristallenmiş ve Widmanstätten deseninin hiçbir izini korumamış bir oktahedrittir.

Bunu biliyor muydun?

Gözlenen yaklaşık 50 demir meteorit düşüşünün hiçbiri ataksit değildir; buna karşın bilinen en büyük meteorit, 1920'de Namibya'da bulunan 60 tonluk Hoba, bir ataksittir.

Rus Dronino meteoritini Temmuz 2000'de mantar toplamaktan dönen Oleg Gus'kov fark etti. Ertesi gün kürek ve el arabasıyla gelip çıkardığı taş, iki yıl bahçesinde kaldı.

Chinga meteoritinin parçalarını 1913'te Tuva'da Çinge Irmağı yakınında altın arayıcıları buldu. Onları denetleyen maden mühendisi Nikolay Çerneviç, en ağırı 20,5 kg olan otuz parçayı Rusya Bilimler Akademisi'ne gönderdi.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Hoba West çiftliği, Grootfontein yakını, Namibya · Önemli yatak1920'de bulunan yaklaşık 60 tonluk Hoba meteoriti, bilinen en büyük meteorit ve bir ataksittir.
Çinge Irmağı, Tuva, Rusya · Bilinen bulunuş yeriChinga meteoritinin parçaları 1913'te altın arayıcıları tarafından bulundu; toplam 209,4 kg toplanmıştır. Yaklaşık 10.000–20.000 yıl önce düştüğü tahmin edilir.
Dronino, Ryazan oblastı, Rusya · Bilinen bulunuş yeriTemmuz 2000'de mantar toplamaktan dönen Oleg Gus'kov'un topraktan çıkmış paslı bir demir parçası olarak fark ettiği ataksit; sonraki aramalarla toplam yaklaşık 3 ton toplandı.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Ataksit nedir?

Ataksitler neden Widmanstätten deseni göstermez?

Desen, nikelce fakir kamasitin nikelce zengin tenitten soğuma sırasında ayrışmasıyla oluşur. Nikel oranı çok yüksek olduğunda kamasit ancak yaklaşık 600 °C'nin altında ayrışabilir; bu sıcaklıkta atomların metal içinde yer değiştirmesi (difüzyon) artık çok yavaştır. Bu yüzden gözle görülür şeritler oluşmaz.

Ataksit ne işe yarar?

Asteroit çekirdekleri: Ataksitler, nikelce çok zengin metal çekirdeklerin nasıl soğuduğunu ve kristallendiğini anlamaya yarar. Müze ve eğitim: Hoba gibi dev ataksitler, bulundukları yerde ziyaretçilere açık önemli doğa anıtlarıdır. Kültür tarihi: “Iron Man” heykelinin öyküsü, meteorit malzemesinin kökeninin kimyasal analizle nasıl araştırılabildiğini, ama nesnenin tarihini belirlemek için tarih ve sanat tarihi incelemesinin de gerektiğini gösterir.

Ataksit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 4–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 7–8 g/cm³’tür.

Ataksit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Hoba West çiftliği, Grootfontein yakını, Namibya; Çinge Irmağı, Tuva, Rusya; Dronino, Ryazan oblastı, Rusya.

Ataksit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner. Kesilip cilalanan yüzey nitrik asitle dağlandığında oktahedritlerdeki gibi kesişen şeritler görülmez; yüzey düz ya da çok ince taneli kalır. Bir demir parçasının meteorit olduğu ve hangi gruba girdiği ancak nikel oranı gibi kimyasal analizlerle kesinleşir.

Ataksit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Ataksitler ender bir demir meteorit sınıfıdır. Bir parçanın değerini kütlesi, korunmuşluğu ve Hoba, Chinga ya da Dronino gibi tanınmış bir meteorite ait olup olmadığı belirler. Hoba ise 1955'ten beri ulusal anıttır ve satılamaz.