Kayaç
Şist
Schist
Pul pul parıldayan başkalaşım kayacı: mika levhacıkları ışığı yakalar, kızıl granat kristalleri üzerine serpiştirilmiş gibi durur.
Kısaca
Şist, yer kabuğunun derinliklerinde yüksek ısı ve basınç altında dönüşmüş bir kayaçtır. İçindeki mika gibi yassı mineraller aynı yönde dizildiği için kayaç pul pul görünür ve ışıkta parıldar. Bazı şistlerde kırmızı granat kristalleri gözle kolayca görülür.
Nasıl oluşur?
Şist çoğunlukla şeyl ve çamurtaşı gibi killi tortul kayaçlardan, bazen de bazalt gibi volkanik kayaçlardan oluşur. Bu kayaçlar dağ oluşumu sırasında kilometrelerce derine gömülüp ısınır ve sıkıştırılır. Kil mineralleri yeniden kristalleşerek gözle görülebilen mika pullarına dönüşür; yassı mineraller basınca dik doğrultuda dizilir ve kayaca şistozite denen pul pul ayrılma özelliğini kazandırır.
Şist, orta dereceli bir başkalaşım kayacıdır: Arduvaz ve fillitten daha yüksek, gnaystan daha düşük sıcaklık ve basınçta oluşur. İçindeki granat, staurolit ve kiyanit gibi mineraller, jeologlara kayacın hangi derinlik ve sıcaklıkta oluştuğunu gösterir. Yüksek basınç ama görece düşük sıcaklıkta oluşan, mavi renkli glokofan minerali içeren türüne mavi şist denir.
Türkiye’de şist
Batı Anadolu’daki Menderes Masifi, Ege Bölgesi’nde geniş bir alana yayılan metamorfik bir kütledir. Masifin gnayslardan oluşan çekirdeğinin üzerinde, şist ve mermerlerden oluşan kalın bir örtü yer alır. Bu kayaçlar Alp dağ oluşumu sırasında yeniden başkalaşmış, ardından Ege’yi biçimlendiren gerilme tektoniğiyle yüzeye çıkmıştır.
Nasıl tanınır?
- 1
Gözle görülen, birbirine paralel dizilmiş mika pulları yüzeye ışıltılı, ipeksi ya da gümüşi bir görünüm verir.
- 2
Dalgalı, pul pul yüzeyler boyunca ayrılma eğilimindedir; ama arduvaz kadar düzgün ve ince levhalara ayrılmaz.
- 3
Sıklıkla granat (kırmızımsı, yuvarlakça kristaller) veya uzun, bıçak biçimli kiyanit kristalleri içerir.
- 4
Mika pulları bıçak ucuyla kolayca kaldırılabilir; kuvarsça zengin bantları ise camı çizer.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Şistteki altın sarısı mika pulları bazen altın sanılır. Altın yumuşaktır ve iğne ucuyla bastırıldığında ezilip şekil alır; mika ise ince yapraklara ayrılır.
- Doğal taş ticaretinde mika şistler ve şistli gnayslar bazen “granit” ya da “arduvaz” adıyla satılır; bu adlar her zaman jeolojik sınıflamayla örtüşmez.
- “Bitümlü şist” gibi adlar yanıltıcıdır: Bu kayaçlar metamorfik şist değil, organik maddece zengin tortul şeyllerdir.
Bunu biliyor muydun?
“Şist” adı, Yunancada “yarmak, bölmek” anlamına gelen sözcükten türemiştir; kayacın kolayca ayrılabilmesine işaret eder.
ABD'deki Büyük Kanyon'un en dip kesiminde yüzeylenen Vishnu şisti, yaklaşık 1,75 milyar yıl önce deniz tabanındaki tortulların başkalaşmasıyla oluşmuştur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Menderes Masifi, Batı Anadolu · Önemli yatakEge Bölgesi'nde geniş bir alana yayılan metamorfik kütle; gnayslardan oluşan çekirdeğini şist ve mermerlerden oluşan kalın bir örtü sarar.
- Büyük Kanyon, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriKanyonun en derin kesimindeki (İç Boğaz) Vishnu şisti, yaklaşık 1,75 milyar yıl önce deniz tabanındaki tortulların başkalaşmasıyla oluşmuştur.
- Siros Adası, Kiklad Adaları, Yunanistan · Bilinen bulunuş yeriYüksek basınç altında oluşan mavi şistleri (glokofan şistleri) ve eklojitleriyle metamorfik kayaç araştırmalarının klasik inceleme alanlarından biri.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Schist · Encyclopaedia Britannica
- Menderes Massif (Western Turkey): structural, metamorphic and magmatic evolution – a synthesis (Bozkurt & Oberhänsli) · International Journal of Earth Sciences, 2001
- Geology — Grand Canyon National Park · U.S. National Park Service
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.