Doğal Taşlar

Kayaç

Bazalt

Basalt

Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.

  • Yapı taşı
  • Endüstriyel
  • Türkiye’de önemli
Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Bazalt, yanardağlardan akan akışkan lavın yeryüzünde hızla soğumasıyla oluşan koyu renkli bir kayaçtır. Hızlı soğuduğu için kristalleri çok küçüktür ve gözle zor görülür. Okyanusların tabanı büyük ölçüde bazalttan oluşur; karada ise yol yapımından binalara kadar pek çok işte kullanılır.

Nasıl oluşur?

Bazalt, yer kabuğunun altındaki mantonun kısmen erimesiyle oluşan, silisçe fakir ve akışkan magmadan meydana gelir. Bu magma yeryüzüne lav olarak çıkıp hızla soğuduğunda ince taneli bazalt oluşur. Okyanus ortası sırtlarda yeni okyanus tabanı sürekli bu yolla oluşur; Hawaii gibi sıcak nokta yanardağları da bazalt lavı püskürtür.

Kalın bir lav akıntısı soğurken büzülür ve çoğu altıgen kesitli sütunlar hâlinde çatlar. Kuzey İrlanda’daki Dev Kaldırımı (Giant’s Causeway) bu yapının en ünlü örneğidir.

Ne işe yarar?

  • Agrega (mıcır): Kırılmış bazalt yol yapımında, betonda ve demiryolu balastında kullanılır.
  • Kaplama ve parke taşı: Sert ve aşınmaya dayanıklı olduğu için kaldırımlarda ve dış cephelerde kullanılır.
  • Taş yünü: Bazalt eritilip lif hâline getirilerek ısı ve ses yalıtım malzemesi üretilir.

Türkiye’de bazalt

Manisa’daki Kula-Salihli UNESCO Küresel Jeoparkı, jeolojik açıdan çok yakın bir zamanda, Pleyistosen ve Holosen’de oluşmuş cüruf konilerini, lav akıntılarını ve bazalt sütunlarını korur. Güneydoğuda ise Karacadağ yanardağından yayılan lavlar geniş bir bazalt platosu oluşturur. Diyarbakır bu platonun kenarına kurulmuştur; kentin koyu renkli bazalttan örülmüş surları, Hevsel Bahçeleri ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Koyu gri ile siyah arasında renklidir ve boyutuna göre ağır gelir.

  2. 2

    Taneleri çok incedir; kristaller büyüteçle bile zor seçilir. Bazen içinde yeşil olivin taneleri görülür.

  3. 3

    Yüzeyinde, lavdaki gaz kabarcıklarının geride bıraktığı küçük boşluklar bulunabilir.

  4. 4

    Sirke veya seyreltik asitle köpürmez; uzun süre açıkta kalan yüzeyleri, içindeki demirin paslanmasıyla kahverengimsi bir renk alabilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Koyu renkli andezit bazalta çok benzer ve Türkiye'de ikisi de parke ve kaplama taşı olarak kullanılır. Kesin ayrım için ince kesit veya kimyasal analiz gerekir.
  • “Siyah granit” adıyla satılan levhaların bir kısmı bazalt ya da onun derinlikte oluşan akrabaları gabro ve diyabazdır.
  • Takılarda kullanılan “lav taşı” boncuklar genellikle gözenekli bazalt veya cüruftur (skorya); canlı renkli olanlar boyanmıştır.

Bunu biliyor muydun?

Antik Yunan coğrafyacısı Strabon, Kula çevresindeki kararmış lav alanlarından “Katakekaumene”, yani “Yanık Ülke” diye söz eder.

Ay'da çıplak gözle görülen koyu lekeler (“denizler”), milyarlarca yıl önce akmış geniş bazalt lav düzlükleridir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Dev Kaldırımı (Giant's Causeway), Kuzey İrlanda · Önemli yatakYaklaşık 40.000 bazalt sütunundan oluşur; 1986'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Kula-Salihli UNESCO Küresel Jeoparkı, Manisa · Önemli yatakPleyistosen ve Holosen'de oluşmuş genç cüruf konileri ve bazalt lav akıntıları; Türkiye'nin ilk UNESCO Küresel Jeoparkı (2013).
  • Diyarbakır ve Karacadağ · Tarihî kaynakKent, Karacadağ'dan Dicle'ye uzanan bazalt platosu üzerindedir; koyu renkli bazalttan örülmüş surları 2015'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Kīlauea, Hawaii, ABD · Bilinen bulunuş yeriBazalt lavı püskürten, dünyanın en etkin yanardağlarından biri.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Basalt · Encyclopaedia Britannica
  2. Giant's Causeway and Causeway Coast · UNESCO World Heritage Centre
  3. Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape · UNESCO World Heritage Centre
  4. Volcanic Monument of Western Anatolia: Kula-Salihli UNESCO Global Geopark (Aytaç & Demir) · Geoconservation Research, 2023

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Kayaç

Andezit

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.

Mineral

Biyotit

Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.

Kayaç

Breş

Kırılıp yeniden yapışmış kayaç: keskin köşeli parçaları heyelanları, fayları, yanardağları ve göktaşı çarpmalarını anlatır.