Meteorit

Oktahedrit

Octahedrite

Asitle dağlanınca birbirini kesen şeritler gösteren demir meteoritler: milyonlarca yılda soğuyan metalin Widmanstätten deseni.

Halk arasında: Göktaşı

Meksika'nın Chihuahua eyaletinden Casas Grandes oktahedritinin asitle dağlanmış yüzeyi (Field Müzesi, Chicago)Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)4–5,5

Özgül ağırlık7–8 g/cm³

Renkler

paslı kahverengi (havayla aşınmış yüzey)
çelik grisi (kesilmiş yüzey)

Bileşim: Meteorik demir: nikelce fakir kamasit ile nikelce zengin tenit şeritleri, aralarında ikisinin ince taneli karışımı olan plesit. Çoğunda şreibersit (demir-nikel fosfür) ve kohenit (demir-nikel-kobalt karbür), birkaç santimetreye varan grafit ve troilit yumruları bulunur.
Doku: Masif metal; kesilip cilalanan ve asitle dağlanan yüzeyde, oktahedronun yüzlerine paralel dört takım kamasit levhasının oluşturduğu Widmanstätten deseni görülür. Şeritlerin genişliği yaklaşık 0,2 mm ile 5 cm arasındadır.
Parlaklık: Metalik
Saydamlık: Opak

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 5/9 ·Süs taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Oktahedritler, demir meteoritlerin en yaygın yapısal sınıfıdır. Belirli bir nikel oranına sahip meteorik demir soğurken, nikelce fakir kamasit nikelce zengin tenitten ayrışır. Kesilip cilalanan ve asitle dağlanan yüzeyde bu iki alaşımın şeritleri, Widmanstätten deseni denen birbirini kesen çizgiler olarak görünür. Adlarını, kamasit levhalarının bir oktahedronun yüzlerine paralel dizilmesinden alırlar.

Görseller

Toluca demir meteoriti, bir kaba oktahedritFotoğraf: Dsdugan · CC0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Demir ve nikel, erime noktasının altındaki sıcaklıklarda tek ve homojen bir alaşım olan teniti oluşturur. Nikel oranına bağlı olarak yaklaşık 900 ile 600 °C’nin altında iki alaşım kararlı hâle gelir: nikelce fakir kamasit (yüzde 5–15 nikel) ve nikelce zengin tenit (yüzde 50’ye kadar nikel). Oktahedritlerin nikel oranı bu ikisinin arasındadır. Bu yüzden çok yavaş soğuma sırasında kamasit, tenit kristalinin belirli kristal düzlemleri boyunca levhalar hâlinde ayrışır ve büyür.

Bu süreç, asteroitlerin içinde 450 ile 700 °C arasında nikelin katı metalde yer değiştirmesiyle (difüzyon) gerçekleşir ve yalnızca milyon yılda yaklaşık 100 ile 10.000 °C’lik çok yavaş bir soğumayla mümkündür. Toplam soğuma süresi 10 milyon yıl ya da daha kısadır. Meteorit kesilip cilalandıktan sonra asitle dağlandığında, tenit aside daha dayanıklı olduğu için desen görünür hâle gelir.

Ne işe yarar?

Asteroit çekirdeklerinin soğuması: Desen ancak milyonlarca yıl süren çok yavaş bir soğumayla oluşabildiği için, oktahedritler asteroitlerin metal çekirdeklerinin nasıl soğuduğunu incelemeye yarar.
Meteoritin tanınması: Gerçek bir Widmanstätten deseni, bir demir parçasının meteorit olduğunun önemli işaretlerinden biridir.
Müze ve eğitim: Dağlanmış oktahedrit dilimleri, Field Müzesi’ndeki Casas Grandes örneği gibi, metalin iç yapısını göstermek için müzelerde sergilenir.

Ünlü oktahedritler

Gibeon (Namibya) ince, Canyon Diablo (ABD) kaba, Cape York (Grönland) orta, Sihote-Alin (Rusya) ise en kaba oktahedrittir. Demir meteoritlerin genel özellikleri için demir meteorit sayfasına bakın.

Değerini ne belirler?

Oktahedritler en sık bulunan demir meteoritlerdir. Bir parçanın değerini kütlesi, korunmuşluğu, dağlanmış yüzeydeki desenin güzelliği ve Gibeon, Canyon Diablo ya da Sihote-Alin gibi tanınmış bir meteorite ait olup olmadığı belirler. Belgesiz parçalarda kaynağın doğrulanması önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Çok ağırdır; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner, kesilmiş yüzeyi çelik grisidir.
2
Kesilip cilalanan yüzey nitrik asitle dağlandığında birbirini belirli açılarla kesen şeritler (Widmanstätten deseni) ortaya çıkar; şeritlerin arasında ince taneli plesit alanları görülebilir.
3
Bazılarında birkaç santimetreye varan yuvarlak, koyu troilit ve grafit yumruları bulunur.

Yanlış bilinenler

YanlışWidmanstätten deseni laboratuvarda kolayca taklit edilebilir.
DoğrusuDesen, nikelin katı metalde 450 ile 700 °C arasında yer değiştirmesiyle ve milyon yılda yaklaşık 100 ile 10.000 °C gibi son derece yavaş bir soğumayla oluşur. Bu yüzden laboratuvarda yeniden üretilemez; gerçek bir desen, demir meteoritin önemli işaretlerinden biridir.

Bunu biliyor muydun?

Deseni ilk gören, 1804'te Napoli'de bir Krasnoyarsk meteoritindeki pası temizlemek için nitrik asit kullanan İngiliz mineralog William Thomson'dı. Viyana'daki imparatorluk porselen fabrikasının müdürü Alois von Beckh Widmanstätten aynı deseni 1808'de gördü ve desen onun adını aldı.

Bir oktahedronun sekiz yüzü vardır, ama karşılıklı yüzler paralel olduğu için oktahedritlerde yalnızca dört takım kamasit levhası bulunur.

H. H. Nininger'e göre Meksika'daki Casas Grandes demir meteoriti, eski bir yerleşimin kalıntılarında bir mumya örtüsüne sarılmış olarak bulundu.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Gibeon çevresi, Hardap Bölgesi, Namibya · Bilinen bulunuş yeriGibeon meteoriti: IVA grubundan ince oktahedrit; Widmanstätten deseninin klasik örneklerinden biri.
Meteor Krateri, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriCanyon Diablo meteoriti: krateri açan asteroitten kalan, IAB grubundan kaba oktahedrit.
Cape York, Melville Körfezi, Grönland · Bilinen bulunuş yeriCape York meteoriti: IIIAB grubundan orta oktahedrit; en büyük parçası 31 tonluk Ahnighito'dur.
Sihote-Alin Dağları, Primorye Krayı, Rusya · Bilinen bulunuş yeri12 Şubat 1947'de düşüşü görülen Sihote-Alin meteoriti: IIAB grubundan en kaba oktahedrit.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Oktahedrit nedir?

Oktahedritler kendi aralarında nasıl ayrılır?

Widmanstätten desenindeki kamasit şeritlerinin genişliğine göre: en kaba (3,3 mm'den geniş, yüzde 5–9 nikel), kaba (1,3–3,3 mm), orta (0,5–1,3 mm), ince (0,2–0,5 mm) ve en ince (0,2 mm'den dar, yüzde 17–18 nikel) oktahedritler. Kamasitin iğ biçiminde olduğu plesitik oktahedritler ise oktahedritler ile ataksitler arasında bir geçiş yapısıdır. Nikel oranı arttıkça şeritler incelir.

Oktahedrit ne işe yarar?

Asteroit çekirdeklerinin soğuması: Desen ancak milyonlarca yıl süren çok yavaş bir soğumayla oluşabildiği için, oktahedritler asteroitlerin metal çekirdeklerinin nasıl soğuduğunu incelemeye yarar. Meteoritin tanınması: Gerçek bir Widmanstätten deseni, bir demir parçasının meteorit olduğunun önemli işaretlerinden biridir. Müze ve eğitim: Dağlanmış oktahedrit dilimleri, Field Müzesi'ndeki Casas Grandes örneği gibi, metalin iç yapısını göstermek için müzelerde sergilenir.

Oktahedrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 4–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 7–8 g/cm³’tür.

Oktahedrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Gibeon çevresi, Hardap Bölgesi, Namibya; Meteor Krateri, Arizona, ABD; Cape York, Melville Körfezi, Grönland; Sihote-Alin Dağları, Primorye Krayı, Rusya.

Oktahedrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çok ağırdır; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner, kesilmiş yüzeyi çelik grisidir. Kesilip cilalanan yüzey nitrik asitle dağlandığında birbirini belirli açılarla kesen şeritler (Widmanstätten deseni) ortaya çıkar; şeritlerin arasında ince taneli plesit alanları görülebilir. Bazılarında birkaç santimetreye varan yuvarlak, koyu troilit ve grafit yumruları bulunur.

Oktahedrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Oktahedritler en sık bulunan demir meteoritlerdir. Bir parçanın değerini kütlesi, korunmuşluğu, dağlanmış yüzeydeki desenin güzelliği ve Gibeon, Canyon Diablo ya da Sihote-Alin gibi tanınmış bir meteorite ait olup olmadığı belirler. Belgesiz parçalarda kaynağın doğrulanması önemlidir.