Mineral
Antimonit (stibnit)
Sb₂S₃Stibnite
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Diğer adları: Stibnit · Rastık taşı · Sürme taşı
- Halk arasında: Maden ve hammadde
Kısaca
Antimonit (stibnit), antimon ve kükürtten oluşan kurşun grisi bir mineraldir. Çoğu zaman yelpaze gibi dağılan, uzun ve parlak iğne ya da kılıç biçimli kristaller oluşturur. Antimon elementinin (antimuan) en önemli cevheridir; ancak antimon bileşikleri zehirli olduğu için dikkatle tutulmalıdır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Antimonit, görece düşük sıcaklıktaki hidrotermal sıvıların kayaç çatlaklarında soğumasıyla oluşan damarlarda bulunur. Çoğu zaman kuvars, kalsit ve pirit eşlik eder; bazı yataklarda zinober, realgar ve altınla birlikte görülür. Dünyanın en büyük antimon yatağı Çin’in Hunan eyaletindeki Xikuangshan’dadır. Japonya’daki Ichinokawa madeninden çıkan görkemli kristal grupları ise en ünlü mineral örnekleri arasında sayılır.
Ne işe yarar?
Antimonun bugün en önemli kullanım alanı, plastik ve tekstil ürünlerini yangına karşı daha dayanıklı kılan alev geciktiricilerdir. Kurşunu sertleştirdiği için kurşun-asit akülerin alaşımlarında da kullanılır. Ayrıca bazı yarı iletkenlerde, camda ve seramikte yer alır.
Türkiye’de
Türkiye’de antimon yatakları Tokat, İzmir, Kütahya, Balıkesir, Manisa, Niğde ve Hatay gibi illerde bilinir. İzmir’in Ödemiş ilçesindeki Emirli antimonit ocağının 1800’lerin sonlarında işletilmeye başlandığı bilinmektedir. Tokat’ın Turhal ilçesinde ise 1930’lardan beri üretim yapılır. MTA’ya göre ülkemizdeki başlıca antimon madenleri Turhal, Ödemiş ve Kütahya-Gediz çevresindedir.
Değerini ne belirler?
Cevher olarak değerini tenör (cevherdeki antimon oranı), yatağın büyüklüğü ve işletme ile zenginleştirme maliyeti belirler. Antimon sanayide aranan bir metaldir; dünya üretiminin büyük bölümü birkaç ülkeden, özellikle Çin'den geldiği için piyasası arzdaki değişikliklere çok duyarlıdır. Koleksiyonda ise Japonya'daki Ichinokawa ya da Çin'deki Xikuangshan gibi ünlü yerlerden çıkan uzun, parlak ve kırılmamış kristal grupları çok aranır; kristaller kolay kırıldığı için hasarsız örnekler enderdir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Uzun, ince, boyuna çizgili prizma kristalleri vardır; kristaller sık sık ışınsal demetler ya da yelpazeler oluşturur.
- 2
Çok yumuşaktır (sertlik 2): tırnakla çizilebilir. İnce kristaller kırılmadan bükülebilir ama eski hâline dönmez.
- 3
Kristal boyunca tek yönde mükemmel dilinimi vardır; dilinim yüzeyleri ayna gibi parlar.
- 4
Galene benzer ama ondan belirgin biçimde hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 4,6; galeninki 7,6) ve küp küp değil, uzunlamasına ayrılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Kurşun-antimon sülfotuzları (örneğin jamesonit ve bulanjerit) gibi gri, iğne biçimli başka mineraller antimonitle karıştırılabilir; kesin tanı için laboratuvar incelemesi gerekebilir.
- Antimonit kristalleri çok kırılgan olduğundan koleksiyon örneklerinde kırık kristallerin yapıştırılması sık görülür; satıcı bu tür onarımları açıkça belirtmelidir.
Güvenlik
Antimon ve bileşikleri zehirlidir. Antimonit örneklerine dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocuklardan uzak tutulmalı ve kesinlikle ağza götürülmemelidir. Mineral düşük sıcaklıkta erir; ısıtıldığında zehirli antimon oksit dumanı ve tahriş edici kükürt dioksit açığa çıkar. Bu yüzden ısıtılmamalı, kırılıp toz hâline getirilmemeli ya da zımparalanmamalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışSürme (kohl) her zaman antimondan yapılır, bu yüzden doğal ve zararsızdır.
DoğrusuAdı antimonla özdeşleşse de geleneksel sürmelerin pek çoğunda kurşun minerali galen bulunur ve bu sürmeler özellikle çocuklarda kurşun zehirlenmesine yol açabilir. Antimon bileşikleri de zehirlidir.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Eski Mısır'dan beri Orta Doğu'da ve Güney Asya'da, göze çekilen sürmenin gözleri serin ve temiz tuttuğuna, görmeyi güçlendirdiğine ve nazardan koruduğuna inanılır.
- Eskiden Avrupa'da antimon bileşiklerinin insanı kusturup vücudu “arındırarak” pek çok hastalığı iyileştirdiğine inanılırdı; yutulan antimon hapları vücuttan atıldıktan sonra yıkanıp yeniden kullanılırdı.
- Türkiye'de dinî anlatımlarda, Hz. Muhammed'in tavsiye ettiği rivayet edilen “ismid” sürmesinin (antimonit ya da galenden yapılırdı) görmeyi kuvvetlendirdiğine ve kirpikleri uzattığına inanılır.
Bilim ne diyor?
Antimon ve bileşikleri zehirlidir; antimon zehirlenmesi arsenik zehirlenmesine benzer belirtiler verir. Antimonit ya da galen tozu göze sürülmemeli ve ağza alınmamalı; taş suya konup o su kesinlikle içilmemelidir. Türkiye'de satılan geleneksel sürmelerin bir kısmında kurşun bulunabilir; özellikle çocukların gözüne sürülmemelidir.
Bunu biliyor muydun?
Eski çağlarda antimonit öğütülerek göz sürmesi (kohl) yapımında kullanılmıştır. “Alkol” sözcüğü de Arapçada bu ince toz sürmeyi anlatan “el-kuhl” sözcüğünden türemiştir.
Antimonun kimyasal simgesi Sb, bu mineralin Latince eski adı “stibium”dan gelir.
Belgeseller
YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Xikuangshan, Hunan, Çin · Önemli yatakDünyanın en büyük antimon yatağı
- Ichinokawa madeni, Saijō, Ehime, Japonya · Tarihî kaynakDünyaca ünlü, görkemli stibnit kristal grupları
- Baia Sprie, Maramureş, Romanya · Bilinen bulunuş yeriKoleksiyonluk kristaller veren klasik maden bölgesi
- Turhal, Tokat · Önemli yatakTürkiye’nin başlıca antimon üretim bölgelerinden; 1930’lardan beri üretim yapılır
- Emirli, Ödemiş, İzmir · Bilinen bulunuş yeri1800’lerin sonlarından beri bilinen ve işletilen antimonit yatağı
- Hillgrove, Yeni Güney Galler, Avustralya · Tarihî kaynak1876'dan itibaren antimon için işletilen, Avustralya'nın başlıca antimonit ocağı; altınla birlikte çıkarılırdı
- Anzob, Sugd Bölgesi, Tacikistan · Önemli yatakTacikistan'ın antimon madenciliği ve zenginleştirme kompleksi
- Oruro bölgesi, Bolivya · Önemli yatakBolivya'nın And dağlarındaki antimon kuşağı; ülke dünyanın başlıca antimon üreticilerindendir
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Antimonit nedir?
Antimonit (stibnit), antimon ve kükürtten oluşan kurşun grisi bir mineraldir. Çoğu zaman yelpaze gibi dağılan, uzun ve parlak iğne ya da kılıç biçimli kristaller oluşturur. Antimon elementinin (antimuan) en önemli cevheridir; ancak antimon bileşikleri zehirli olduğu için dikkatle tutulmalıdır.
Antimonit ne işe yarar?
Antimonun bugün en önemli kullanım alanı, plastik ve tekstil ürünlerini yangına karşı daha dayanıklı kılan alev geciktiricilerdir. Kurşunu sertleştirdiği için kurşun-asit akülerin alaşımlarında da kullanılır. Ayrıca bazı yarı iletkenlerde, camda ve seramikte yer alır.
Antimonit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 4,62–4,63 g/cm³’tür.
Antimonit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Xikuangshan, Hunan, Çin; Turhal, Tokat; Anzob, Sugd Bölgesi, Tacikistan; Oruro bölgesi, Bolivya; Ichinokawa madeni, Saijō, Ehime, Japonya.
Antimonit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Turhal, Tokat; Emirli, Ödemiş, İzmir.
Antimonit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Uzun, ince, boyuna çizgili prizma kristalleri vardır; kristaller sık sık ışınsal demetler ya da yelpazeler oluşturur. Çok yumuşaktır (sertlik 2): tırnakla çizilebilir. İnce kristaller kırılmadan bükülebilir ama eski hâline dönmez. Kristal boyunca tek yönde mükemmel dilinimi vardır; dilinim yüzeyleri ayna gibi parlar. Kurşun-antimon sülfotuzları (örneğin jamesonit ve bulanjerit) gibi gri, iğne biçimli başka mineraller antimonitle karıştırılabilir; kesin tanı için laboratuvar incelemesi gerekebilir.
Antimonit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Cevher olarak değerini tenör (cevherdeki antimon oranı), yatağın büyüklüğü ve işletme ile zenginleştirme maliyeti belirler. Antimon sanayide aranan bir metaldir; dünya üretiminin büyük bölümü birkaç ülkeden, özellikle Çin'den geldiği için piyasası arzdaki değişikliklere çok duyarlıdır. Koleksiyonda ise Japonya'daki Ichinokawa ya da Çin'deki Xikuangshan gibi ünlü yerlerden çıkan uzun, parlak ve kırılmamış kristal grupları çok aranır; kristaller kolay kırıldığı için hasarsız örnekler enderdir.
Antimonit neye iyi gelir?
Eski Mısır'dan beri Orta Doğu'da ve Güney Asya'da, göze çekilen sürmenin gözleri serin ve temiz tuttuğuna, görmeyi güçlendirdiğine ve nazardan koruduğuna inanılır. Eskiden Avrupa'da antimon bileşiklerinin insanı kusturup vücudu “arındırarak” pek çok hastalığı iyileştirdiğine inanılırdı; yutulan antimon hapları vücuttan atıldıktan sonra yıkanıp yeniden kullanılırdı. Türkiye'de dinî anlatımlarda, Hz. Muhammed'in tavsiye ettiği rivayet edilen “ismid” sürmesinin (antimonit ya da galenden yapılırdı) görmeyi kuvvetlendirdiğine ve kirpikleri uzattığına inanılır. Antimon ve bileşikleri zehirlidir; antimon zehirlenmesi arsenik zehirlenmesine benzer belirtiler verir. Antimonit ya da galen tozu göze sürülmemeli ve ağza alınmamalı; taş suya konup o su kesinlikle içilmemelidir. Türkiye'de satılan geleneksel sürmelerin bir kısmında kurşun bulunabilir; özellikle çocukların gözüne sürülmemelidir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Antimonit zararlı mı?
Antimon ve bileşikleri zehirlidir. Antimonit örneklerine dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocuklardan uzak tutulmalı ve kesinlikle ağza götürülmemelidir. Mineral düşük sıcaklıkta erir; ısıtıldığında zehirli antimon oksit dumanı ve tahriş edici kükürt dioksit açığa çıkar. Bu yüzden ısıtılmamalı, kırılıp toz hâline getirilmemeli ya da zımparalanmamalıdır.
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Stibnite · Mineralogical Society of America
- Dünyada ve Türkiye’de Antimuan · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2019
- Kajal (Kohl) – A dangerous cosmetic (A. Mohta), Oman Journal of Ophthalmology 3(2) · Oman Ophthalmic Society; PubMed Central, 2010
- Antimony · Wikipedia
- Mineral Commodity Summaries 2026: Antimony · U.S. Geological Survey, 2026
- Hillgrove, New South Wales · Wikipedia
- Anzob · Wikipedia
- Sürme · TDV İslâm Ansiklopedisi
Dış bağlantılar
İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir
Aynı basamaktaki taşlar

Afyon menekşe mermeri
Beyaz zemin üzerinde menekşe damarlar: Roma imparatorlarının Afyon'dan getirttiği, Pantheon'dan Ayasofya'ya uzanan mermer.

Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.

Arsenopirit
Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.