Mineral
Antimonit (stibnit)
Sb₂S₃Stibnite
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Diğer adları: Stibnit
- Cevher
- Dikkat gerektirir
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Antimonit (stibnit), antimon ve kükürtten oluşan kurşun grisi bir mineraldir. Çoğu zaman yelpaze gibi dağılan, uzun ve parlak iğne ya da kılıç biçimli kristaller oluşturur. Antimon elementinin (antimuan) en önemli cevheridir; ancak antimon bileşikleri zehirli olduğu için dikkatle tutulmalıdır.
Nasıl oluşur?
Antimonit, görece düşük sıcaklıktaki hidrotermal sıvıların kayaç çatlaklarında soğumasıyla oluşan damarlarda bulunur. Çoğu zaman kuvars, kalsit ve pirit eşlik eder; bazı yataklarda zinober, realgar ve altınla birlikte görülür. Dünyanın en büyük antimon yatağı Çin’in Hunan eyaletindeki Xikuangshan’dadır. Japonya’daki Ichinokawa madeninden çıkan görkemli kristal grupları ise en ünlü mineral örnekleri arasında sayılır.
Türkiye’de
Türkiye’de antimon yatakları Tokat, İzmir, Kütahya, Balıkesir, Manisa, Niğde ve Hatay gibi illerde bilinir. İzmir’in Ödemiş ilçesindeki Emirli antimonit ocağının 1800’lerin sonlarında işletilmeye başlandığı bilinmektedir. Tokat’ın Turhal ilçesinde ise 1930’lardan beri üretim yapılır. MTA’ya göre ülkemizdeki başlıca antimon madenleri Turhal, Ödemiş ve Kütahya-Gediz çevresindedir.
Ne işe yarar?
Antimonun bugün en önemli kullanım alanı, plastik ve tekstil ürünlerini yangına karşı daha dayanıklı kılan alev geciktiricilerdir. Kurşunu sertleştirdiği için kurşun-asit akülerin alaşımlarında da kullanılır. Ayrıca bazı yarı iletkenlerde, camda ve seramikte yer alır.
Nasıl tanınır?
- 1
Uzun, ince, boyuna çizgili prizma kristalleri vardır; kristaller sık sık ışınsal demetler ya da yelpazeler oluşturur.
- 2
Çok yumuşaktır (sertlik 2): tırnakla çizilebilir. İnce kristaller kırılmadan bükülebilir ama eski hâline dönmez.
- 3
Kristal boyunca tek yönde mükemmel dilinimi vardır; dilinim yüzeyleri ayna gibi parlar.
- 4
Galene benzer ama ondan belirgin biçimde hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 4,6; galeninki 7,6) ve küp küp değil, uzunlamasına ayrılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Kurşun-antimon sülfotuzları (örneğin jamesonit ve bulanjerit) gibi gri, iğne biçimli başka mineraller antimonitle karıştırılabilir; kesin tanı için laboratuvar incelemesi gerekebilir.
- Antimonit kristalleri çok kırılgan olduğundan koleksiyon örneklerinde kırık kristallerin yapıştırılması sık görülür; satıcı bu tür onarımları açıkça belirtmelidir.
Güvenlik
Antimon ve bileşikleri zehirlidir. Antimonit örneklerine dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocuklardan uzak tutulmalı ve kesinlikle ağza götürülmemelidir. Mineral düşük sıcaklıkta erir; ısıtıldığında zehirli antimon oksit dumanı ve tahriş edici kükürt dioksit açığa çıkar. Bu yüzden ısıtılmamalı, kırılıp toz hâline getirilmemeli ya da zımparalanmamalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Eski çağlarda antimonit öğütülerek göz sürmesi (kohl) yapımında kullanılmıştır. “Alkol” sözcüğü de Arapçada bu ince toz sürmeyi anlatan “el-kuhl” sözcüğünden türemiştir.
Antimonun kimyasal simgesi Sb, bu mineralin Latince eski adı “stibium”dan gelir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Xikuangshan, Hunan, Çin · Önemli yatakDünyanın en büyük antimon yatağı
- Ichinokawa madeni, Saijō, Ehime, Japonya · Tarihî kaynakDünyaca ünlü, görkemli stibnit kristal grupları
- Baia Sprie, Maramureş, Romanya · Bilinen bulunuş yeriKoleksiyonluk kristaller veren klasik maden bölgesi
- Turhal, Tokat · Önemli yatakTürkiye’nin başlıca antimon üretim bölgelerinden; 1930’lardan beri üretim yapılır
- Emirli, Ödemiş, İzmir · Bilinen bulunuş yeri1800’lerin sonlarından beri bilinen ve işletilen antimonit yatağı
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Stibnite · Mineralogical Society of America
- Dünyada ve Türkiye’de Antimuan · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2019
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.
Galen
Kurşunun ana cevheri: küp küp kırılan, kurşun grisi parlaklığında ve elde şaşırtıcı derecede ağır gelen bir mineral.