VaryeteŞunun bir çeşidi: Kuvars
Kalsedon
SiO₂Chalcedony
Gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan mumsu parlak taş: akik ile oniksin ve daha birçok süs taşının ortak adı.
Diğer adları: Mikrokristalin kuvars
- Süs taşı
- Değerli taş
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Kalsedon, mikroskop altında bile zor seçilen çok küçük, lifsi kuvars kristallerinden oluşan bir kuvars çeşididir. Düzgün kristal yüzleri yoktur; yumrular, damarlar ve boşluk dolguları hâlinde bulunur. Yarı saydam ve mumsu parlaklıktadır; bantlı türlerine akik ve oniks denir.
Nasıl oluşur?
Kalsedon, silisyumca zengin suların kayaçlardaki çatlak ve boşluklara sızmasıyla oluşur. Silis önce düzensiz, jel benzeri bir madde olarak çöker, sonra çok ince kuvars liflerine dönüşerek katman katman büyür. Böylece volkanik kayaçlardaki gaz boşluklarını dolduran yumrular, çatlakları dolduran damarlar ve damla biçimli kabuklar oluşur. Katmanların rengi ve saydamlığı değişiyorsa taşa akik, bantlar düz ve paralelse oniks denir.
Kuvarstan farkı
Kalsedon da kuvarstır, ancak kristalleri yalnızca mikroskopla görülebilecek kadar küçüktür. Bu yüzden iri kuvars kristallerinin camsı parlaklığı yerine mumsu bir parlaklığı vardır, çoğunlukla yarı saydamdır ve yoğunluğu biraz daha düşüktür. Kuvarstan biraz daha yumuşak ama çok daha dayanıklıdır, kolay kırılmaz. Lifleri arasındaki küçük gözenekler boya emebildiği için kolayca renklendirilebilir.
Türkiye’de kalsedon
Eskişehir’in Sarıcakaya ilçesinde, Mayıslar yakınındaki Sündiken Dağları’nda bulunan yatak, dünya piyasasında “Türk mavi kalsedonu” olarak da bilinen yarı saydam mavi kalsedonun en büyük ve en zengin kaynağıdır; eski çağlardan beri işletildiği bildirilir. Aynı bölgede mor kalsedon, krizopras ve akik yumruları da bulunur. Tokat yöresi de kalsedon, akik ve jasper gibi süs taşlarıyla bilinir.
Nasıl tanınır?
- 1
Neredeyse kuvars kadar serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- 2
Kırık yüzeyi mumsu ya da donuk parlar, cilalanınca camsı bir parlaklık kazanır. İnce kenarlarından ışık sızar.
- 3
Kristal yüzleri görülmez; yuvarlak yumrular, salkım biçimli kabuklar ya da damarlar hâlinde bulunur.
- 4
Seyreltik asitle köpürmez; bu özelliğiyle kalsit ve aragonitten oluşan benzer görünümlü bantlı taşlardan ayrılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Boyanmış kalsedon: Gözenekli olduğu için kolayca boyanır; ticari kalsedonun rengi sık sık boyama ya da ısıtmayla değiştirilir. Çok canlı mavi, yeşil, pembe veya mor renkler çoğu zaman boyamadır ve belirtilmesi gerekir.
- Bantlı kalsit ve aragonit (“oniks mermer”): Kalsedona benzeyebilir, ancak çelik bıçakla kolayca çizilir ve asitle köpürür.
- Cam taklitler: Kalsedondan yumuşaktır, içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir.
Bunu biliyor muydun?
Adının, bugün İstanbul'un Kadıköy semti olan antik Kalkedon kentinden geldiği kabul edilir.
Çoğu kalsedon, kuvarsla aynı bileşimde ama farklı kristal yapısında olan moganit mineralini de içerir; moganit zamanla yavaş yavaş kuvarsa dönüşür.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Sarıcakaya (Mayıslar–Sündiken Dağları), Eskişehir · Önemli yatak“Sarıcakaya mavi kalsedonu” olarak bilinen yarı saydam mavi kalsedonun en büyük ve en zengin yatağı; çevrede mor kalsedon, krizopras ve akik yumruları da bulunur.
- Rio Grande do Sul, Brezilya · Önemli yatakBazalt lav akıntılarındaki boşlukları dolduran kalsedon ve akik
- Khambhat (Cambay) çevresi, Gujarat, Hindistan · Tarihî kaynakKarneol ve akik boncuk yapımının çok eski bir merkezi
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Çeşitleri
Kuvars
Kumun, camın ve ametistin ortak kökü: yer kabuğunda en bol bulunan minerallerden biri.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Oniks
Siyah ve beyaz düz bantlı kalsedon. Türkiye'de “oniks” diye satılan hediyelik eşyaların çoğu ise aslında bantlı kalsittir.
Kaynaklar
- Chalcedony · Encyclopaedia Britannica
- Mineralizations in the Sündikendağı deposit in the Mayıslar-Sarıcakaya (Eskişehir) Region; Gem Blue Chalcedony and Metallic Ore Outcrops (Hatipoğlu, Kibici & Chamberlain) · TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası
- Authentic Semi-precious and Precious Gemstones of Turkey: Special Emphasis on the Ones Preferred for Prayer Beads (Çiftçi, Selim & Sendir) · Springer Proceedings in Earth and Environmental Sciences, 2019
- Döllük ve Gümenek (Tokat-Türkiye) Kalsedonlarının Jeokimyasal Özellikleri (Arık & Ruşen), Türkiye Jeoloji Bülteni 65(3) · TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, 2022
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.