VaryeteŞunun bir çeşidi: Opal
Boulder opal
SiO₂·nH₂OBoulder opal
Kahverengi demirtaşının içinde ince damarlar ve lekeler hâlinde parlayan değerli opal: ana kayacıyla birlikte kesilen, yalnızca Queensland'den çıkan bir opal türü.
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
Boulder opal, Avustralya'nın Queensland eyaletinin batısında, silisli demirtaşı yumrularının içinde ve çatlaklarında oluşan değerli opaldir. Opal tabakaları genellikle o kadar incedir ki kayaçtan ayrılamaz; bu yüzden taş, kahverengi demirtaşı arkasıyla birlikte kesilir ve doğanın kendi yaptığı bir “dublet” gibi görünür. Koyu demirtaşı zemini, opalın mavi, yeşil ve kırmızı renk oyununu canlı gösterir. “Boulder” (İngilizce “iri kaya parçası”) adı da opalın bitmiş taşta ana kayacına bağlı kalmasından gelir. Quilpie, Yowah, Koroit ve Winton yöreleri başlıca opal sahalarıdır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Queensland’in büyük bölümü, Üst Kretase yaşlı ve opal içeren bir kumtaşı birimiyle örtülüdür. Bu birimin alt kesimi opal içeren kumtaşı ve kil katmanlarından, üstü ise 5–16 metre kalınlığında sert, kırmızımsı ve silisli bir kabuktan oluşur. Opal, alt katmanlardaki silisli demirtaşı yumrularında bulunur. Silisçe zengin yer altı suları bu yumruların çatlaklarına ve gözeneklerine sızar; su çekildikçe silis birikir ve minicik kürelerin düzenli dizilmesiyle renk oyunu gösteren değerli opal oluşur.
Opal bazen yumrunun katmanları arasında ince damarlar hâlinde, bazen de yumrunun ortasında bir çekirdek olarak bulunur. Opal tabakaları çoğu zaman o kadar incedir ki demirtaşından ayrılmaya çalışılırsa kırılır. Bu yüzden opal, ana kayacı arkasında kalacak biçimde kesilir; demirtaşı hem taşı güçlendirir hem de renkleri öne çıkaran koyu bir zemin sağlar.
Ne işe yarar?
- Takı: Kolye uçları, yüzükler ve küpeler için genellikle serbest biçimli kabaşonlar kesilir. Demirtaşı arkası ince opalı sağlamlaştırdığı için ince opal tabakaları da kullanılabilir.
- Oyma ve sanat: Bazı ustalar taşın doğal biçimini koruyarak boulder opaldan oymalar ve sanat parçaları yapar.
- Koleksiyon: Yowah fındıkları ve iri, parlak boulder opal parçaları koleksiyoncuların aradığı örneklerdir.
Madencilik
Queensland’de opal sahalarının çoğunda açık ocak madenciliği yapılır. Lightning Ridge’deki gibi toprağı yıkayarak opal ayırmak yerine, madenciler çıkan demirtaşı yumrularını tek tek elle yarar; yumruların ancak küçük bir kısmı opal içerir. Yassı yumrulara “nilüfer yaprağı”, küçük yuvarlak olanlara “fındık” denir.
Nerede bulunur?
Boulder opal yalnızca Queensland’de bulunur. Batı Queensland’de kuzeyde Kynuna’dan güneyde Yowah ve Koroit’e uzanan geniş bir kuşakta, dağınık olarak yer alır. En çok boulder opal Quilpie ve Jundah çevresinden çıkmıştır; Quilpie dünyanın en büyük boulder opal yataklarından birine sahiptir. Yowah fındıklarıyla, Winton yakınındaki Opalton ise Queensland’in en büyük opal sahalarından biri olarak bilinir. Opalın tamamı için opal, koyu zeminli öteki opal için siyah opal sayfasına bakabilirsiniz.
Değerini ne belirler?
Boulder opalın değerini en çok renk oyununun parlaklığı, renk çeşitliliği ve desenin güzelliği belirler; koyu demirtaşı zemin renkleri daha canlı gösterir. Opal yüzeyinin büyüklüğü ve sürekliliği, demirtaşına göre oranı, taşın sağlamlığı ve kesimin uyumu da önemlidir. Doğal taşlar yapıştırılmış dublet ve tripletlerden ve işlemli matris opallerden çok daha değerlidir; bu yüzden satıcının taşın doğal boulder opal olduğunu belirtmesi gerekir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Taşın bir yüzünde ya da içinde parlak renk oyunu gösteren opal, öbür bölümünde mat, koyu kahverengi demirtaşı görülür; opal ile kayaç arasındaki sınır düz değil, doğal ve düzensizdir.
- 2
Opal genellikle ince damarlar, lekeler ya da yumrunun ortasında bir çekirdek hâlindedir; bu yüzden taşlar çoğu zaman serbest biçimli kesilir, yüzeyleri her zaman düz değildir.
- 3
Yapıştırılmış bir dubletten farkı, opal ile arka katman arasında düz bir yapıştırma çizgisi olmamasıdır; arka taraf doğal demirtaşıdır.
- 4
Şeker ve asitle karartılmış Andamooka matris opalinde büyüteçle siyah karbon noktaları görülür; boulder opalda koyu renk kayacın kendisinden gelir. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Yapıştırılmış dublet ve tripletler: İnce bir opal diliminin demirtaşı, koyu sıradan opal, oniks ya da obsidiyen gibi koyu bir taban üzerine yapıştırılmasıyla yapılır; doğal boulder opal sanılabilir ve satışta belirtilmelidir.
- Şeker-asit işlemli matris opal: Gözenekli Andamooka matris opali karbonla karartılır; doğal boulder opal ya da siyah opal gibi görünebilir.
Yanlış bilinenler
YanlışBoulder opal, arkasına taş yapıştırılmış bir dublettir.
DoğrusuHayır. Boulder opalda opal tabakası doğada demirtaşının içinde oluşmuştur ve ondan ayrılamaz; arka taraf yapıştırılmış değil, taşın kendi ana kayacıdır. Avustralya Müzesi bu yüzden onu “doğal bir dublet” diye tanımlar.
Yanlış“Matris opal” diye satılan her taş boulder opaldır.
DoğrusuBoulder opal Queensland'in demirtaşı içindeki doğal opalidir. Ticarette “Andamooka matris opali” diye satılan Güney Avustralya taşları ise çoğu zaman şeker ve asitle karartılmıştır; ikisi farklı malzemelerdir ve işlem belirtilmelidir.
Bunu biliyor muydun?
Queensland'de opal 1870'lerde bulundu. Eyalette yaklaşık bir düzine opal sahası vardır.
Opal, demirtaşı yumrularının içinden çıkar ve madenciler her yumruyu elle yararak içine bakmak zorundadır; ancak az sayıda yumru opal içerir.
Madenciler yassı yumrulara “nilüfer yaprağı”, Yowah'tan çıkan küçük yuvarlak yumrulara ise “fındık” der; “Yowah fındığı” koleksiyoncuların aradığı bir örnektir.
Quilpie'deki St Finbarr Kilisesi'nin sunağı ve vaftiz kurnası yerel opallerle süslenmiştir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Quilpie ve Toompine opal sahası, Queensland, Avustralya · Önemli yatakDünyanın en büyük boulder opal yataklarından biri
- Yowah, Paroo, Queensland, Avustralya · Önemli yatakKüçük, yuvarlak, içinde değerli opal bulunan demirtaşı yumruları olan “Yowah fındıkları”yla ünlü
- Jundah, Barcoo, Queensland, Avustralya · Tarihî kaynakQuilpie ile birlikte en çok boulder opal çıkan yöre; 20. yüzyıl başındaki madencilik su kıtlığı yüzünden yaklaşık 20 yıl sonra durdu
- Opalton opal sahası, Winton, Queensland, Avustralya · Bilinen bulunuş yeriQueensland'in en büyük ve en çok işletilmiş opal yataklarından biri
- Kynuna, Queensland, Avustralya · Bilinen bulunuş yeriBoulder opal kuşağının kuzey ucu; kuşak güneyde Yowah ve Koroit'e kadar uzanır
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Boulder opal nedir?
Boulder opal, Avustralya'nın Queensland eyaletinin batısında, silisli demirtaşı yumrularının içinde ve çatlaklarında oluşan değerli opaldir. Opal tabakaları genellikle o kadar incedir ki kayaçtan ayrılamaz; bu yüzden taş, kahverengi demirtaşı arkasıyla birlikte kesilir ve doğanın kendi yaptığı bir “dublet” gibi görünür. Koyu demirtaşı zemini, opalın mavi, yeşil ve kırmızı renk oyununu canlı gösterir. “Boulder” (İngilizce “iri kaya parçası”) adı da opalın bitmiş taşta ana kayacına bağlı kalmasından gelir. Quilpie, Yowah, Koroit ve Winton yöreleri başlıca opal sahalarıdır.
Boulder opal ne işe yarar?
Takı: Kolye uçları, yüzükler ve küpeler için genellikle serbest biçimli kabaşonlar kesilir. Demirtaşı arkası ince opalı sağlamlaştırdığı için ince opal tabakaları da kullanılabilir. Oyma ve sanat: Bazı ustalar taşın doğal biçimini koruyarak boulder opaldan oymalar ve sanat parçaları yapar. Koleksiyon: Yowah fındıkları ve iri, parlak boulder opal parçaları koleksiyoncuların aradığı örneklerdir.
Boulder opal ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 1,9–2,3 g/cm³’tür.
Boulder opal nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Quilpie ve Toompine opal sahası, Queensland, Avustralya; Yowah, Paroo, Queensland, Avustralya; Jundah, Barcoo, Queensland, Avustralya; Opalton opal sahası, Winton, Queensland, Avustralya; Kynuna, Queensland, Avustralya.
Boulder opal gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Taşın bir yüzünde ya da içinde parlak renk oyunu gösteren opal, öbür bölümünde mat, koyu kahverengi demirtaşı görülür; opal ile kayaç arasındaki sınır düz değil, doğal ve düzensizdir. Opal genellikle ince damarlar, lekeler ya da yumrunun ortasında bir çekirdek hâlindedir; bu yüzden taşlar çoğu zaman serbest biçimli kesilir, yüzeyleri her zaman düz değildir. Yapıştırılmış bir dubletten farkı, opal ile arka katman arasında düz bir yapıştırma çizgisi olmamasıdır; arka taraf doğal demirtaşıdır. Yapıştırılmış dublet ve tripletler: İnce bir opal diliminin demirtaşı, koyu sıradan opal, oniks ya da obsidiyen gibi koyu bir taban üzerine yapıştırılmasıyla yapılır; doğal boulder opal sanılabilir ve satışta belirtilmelidir.
Boulder opal değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Boulder opalın değerini en çok renk oyununun parlaklığı, renk çeşitliliği ve desenin güzelliği belirler; koyu demirtaşı zemin renkleri daha canlı gösterir. Opal yüzeyinin büyüklüğü ve sürekliliği, demirtaşına göre oranı, taşın sağlamlığı ve kesimin uyumu da önemlidir. Doğal taşlar yapıştırılmış dublet ve tripletlerden ve işlemli matris opallerden çok daha değerlidir; bu yüzden satıcının taşın doğal boulder opal olduğunu belirtmesi gerekir.
Ailesi
Kaynaklar
- Opal · Australian Museum
- Splendor in the Outback: A Visit to Australia's Opal Fields (T. Hsu, A. Lucas, V. Pardieu), Gems & Gemology 51(4) · GIA, 2015
- Opal Description (Gem Encyclopedia) · GIA
- Opal Quality Factors · GIA
- Sugar/Heat-Treated Opal (T. Hsu, L. Kennedy), Gem News International, Gems & Gemology 58(1) · GIA, 2022
- Opal · Wikipedia
- Quilpie · Wikipedia
- Yowah · Wikipedia
- Jundah · Wikipedia
- Opalton, Queensland · Wikipedia
- Kynuna · Wikipedia
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Akondrit
Kondrül içermeyen taşlı meteoritler: erimiş asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kayaçları; Dünya taşlarına benzedikleri için tanınmaları zor.
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Ammolit
Fosilleşmiş ammonit kabuğunun gökkuşağı gibi parlayan tabakası; gem kalitesinde yalnızca Kanada'nın Alberta eyaletinde çıkar.