Meteorit
Nakhlit
Nakhlite
Mars'taki bir yanardağdan gelen taşlar: yaklaşık 1,3 milyar yıl önce lavdan oluşmuş, sonra sıvı suyla ıslanmış, ojitçe zengin Mars meteoritleri.
- Halk arasında: Göktaşı
_meteorite.jpg){kind=link}
Kısaca
Nakhlitler, adlarını ilk örnekleri olan Nakhla meteoritinden alan bir Mars meteoriti grubudur. Yaklaşık 1,3 milyar yıl önce bazaltik magmadan oluşmuş, ojitçe (augit) zengin magmatik kayaçlardır ve ojit ile olivin kristalleri içerirler. Yaklaşık 620 milyon yıl önce sıvı suyla ıslandıkları, yaklaşık 10,75 milyon yıl önce de bir asteroit çarpmasıyla Mars'tan fırlatıldıkları anlaşılmıştır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Nakhlitler, Mars’ta yaklaşık 1,3 milyar yıl önce bir yanardağın bazaltik magmasından oluştu. Magmada ojit kristalleri birikerek ojitçe zengin bir kayaç meydana getirdi. 2017’de yapılan bir çalışma, nakhlitlerin 1.416 ± 7 ile 1.322 ± 10 milyon yıl önce arasında en az dört ayrı patlamada oluştuğunu gösterdi.
Yaklaşık 620 milyon yıl önce bu kayaçlar sıvı suyla ıslandı. Japonya Ulusal Kutup Araştırmaları Enstitüsü’nden bilim insanları 2003’te Yamato 000593’te, bazaltın sıvı su varlığında ayrışmasıyla oluşan iddingsit buldu. Yaklaşık 10,75 milyon yıl önce bir asteroit çarpması nakhlitleri Mars yüzeyinden uzaya fırlattı; parçalar sonunda Dünya’ya düştü.
Olası kaynak olarak gösterilen Elysium’daki 6,5 km’lik kraterin boyutlarına göre, kaynak yanardağ o dönemde milyon yılda yalnızca 0,4–0,7 m büyüyordu. Bu, yeryüzündeki bir yanardağdan çok daha yavaştır ve Mars’taki volkanizmanın o zamana kadar büyük ölçüde yavaşladığını düşündürür.
Ne işe yarar?
- Mars’ta suyun tarihi: Nakhlitlerdeki ikincil mineraller, Mars’ta yüz milyonlarca yıl önce sıvı su bulunduğunu gösterir.
- Mars volkanizması: Yaşları ve kaynak krater tahminleri, Mars’taki yanardağların ne zaman ve ne hızla büyüdüğünü anlamaya yarar.
- Yaşam arayışı: Yamato 000593 gibi taşlardaki karbonca zengin yapılar, Mars’ta yaşam izlerinin nasıl aranacağı ve nasıl yanlış yorumlanabileceği üzerine tartışmalara konu olur.
Bilinen nakhlitler
Nakhla (Mısır, 1911) yaklaşık 40 parça ve toplam tahminen 10 kg’dır. Lafayette (800 g) 1931’de Purdue Üniversitesi’nin koleksiyonunda tanındı. Yamato 000593 (13,7 kg), Aralık 2000’de Antarktika’daki Yamato Buzulu’nda bulundu; Dünya’da bulunan ikinci en büyük Mars meteoritidir. Bunlara Governador Valadares, Fas’ta bulunan NWA 817 ve NWA 998, Yamato 000749 ve 000802 ile Antarktika’daki Miller Range’de bulunan MIL 03346, MIL 090030, MIL 090032 ve MIL 090136 eklenir. Nakhlitler, Mars göktaşlarının gruplarından biridir.
Değerini ne belirler?
Nakhlitler, zaten çok ender olan Mars meteoritlerinin küçük bir grubudur. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve Nakhla, Lafayette ya da Yamato 000593 gibi tanınmış bir taşa ait olup olmadığı belirler. Bu taşların çoğu müze ve araştırma koleksiyonlarında saklanır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; Nakhla'nın içi açık gri ile koyu gri arasındadır.
- 2
Kesilmiş yüzeyde uzunca ojit kristalleri baskındır; olivin daha azdır.
- 3
Bir taşın Mars'tan geldiği ancak laboratuvar analizleriyle, örneğin oksijen izotopu ölçümüyle kesinleşir.
Yanlış bilinenler
YanlışYamato 000593'te Mars'ta yaşam olduğu kanıtlandı.
DoğrusuNASA araştırmacıları 2014'te Yamato 000593'te, canlıların yol açtığı izlere benzeyen karbonca zengin küreler ve mikro tüneller bildirdi. Ancak bilimsel uzlaşıya göre yalnızca biçime bakarak ilkel yaşam saptanamaz; bu yapılar yaşamın kanıtı sayılmaz.
Bunu biliyor muydun?
Lafayette meteoriti 1931'de Purdue Üniversitesi'nin jeoloji koleksiyonunda tanındı. Meteorit toplayıcı Harvey Nininger'in 1935'te aktardığı bir öyküye göre, taşı balık tutarken bir gölete düştüğünü gören Siyahi bir Purdue öğrencisi bulmuştu.
Glasgow Üniversitesi'nden araştırmacılar 2022'de Lafayette'te, tahıllara bulaşan bir mantarın ürettiği ve “kusturucu toksin” denen deoksinivalenolü buldu. Mantar salgını kayıtları ve ateş topu gözlemlerinden, taşın 1919 ya da 1927'de düştüğü sonucuna vardılar.
2017'deki bir çalışma, nakhlitlerin 1.416 ile 1.322 milyon yıl önce arasında en az dört ayrı volkanik patlamada oluştuğunu gösterdi.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- El Nakhla El Bahariya, Abu Hummus, Buhayra, Mısır · Tip lokalite28 Haziran 1911'de düşen ve gruba adını veren Nakhla meteoriti; yaklaşık 40 parça, toplam tahminen 10 kg.
- Purdue Üniversitesi, West Lafayette, Indiana, ABD · Bilinen bulunuş yeri800 gramlık Lafayette meteoriti, 1931'de Purdue Üniversitesi'nin jeoloji koleksiyonunda meteorit olarak tanındı; nereye düştüğü kesin bilinmiyor.
- Yamato Buzulu, Kraliçe Fabiola Dağları, Antarktika · Bilinen bulunuş yeri41. Japon Antarktika Araştırma Seferi'nin Aralık 2000'de bulduğu 13,7 kg'lık Yamato 000593; Dünya'da bulunan ikinci en büyük Mars meteoriti.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Nakhlit nedir?
Nakhlitler, adlarını ilk örnekleri olan Nakhla meteoritinden alan bir Mars meteoriti grubudur. Yaklaşık 1,3 milyar yıl önce bazaltik magmadan oluşmuş, ojitçe (augit) zengin magmatik kayaçlardır ve ojit ile olivin kristalleri içerirler. Yaklaşık 620 milyon yıl önce sıvı suyla ıslandıkları, yaklaşık 10,75 milyon yıl önce de bir asteroit çarpmasıyla Mars'tan fırlatıldıkları anlaşılmıştır.
Nakhlitler Mars'ın neresinden geliyor?
Kristallenme yaşları, Mars'ın farklı bölgelerinin krater sayımlarıyla karşılaştırıldığında Tharsis, Elysium ya da Syrtis Major Planum gibi büyük bir volkanik yapıdan geldiklerini düşündürür. Elysium Mons'un kuzeybatısındaki ovalarda bulunan 6,5 km çapında bir krater olası kaynak olarak gösterilmiştir.
Nakhlit ne işe yarar?
Mars'ta suyun tarihi: Nakhlitlerdeki ikincil mineraller, Mars'ta yüz milyonlarca yıl önce sıvı su bulunduğunu gösterir. Mars volkanizması: Yaşları ve kaynak krater tahminleri, Mars'taki yanardağların ne zaman ve ne hızla büyüdüğünü anlamaya yarar. Yaşam arayışı: Yamato 000593 gibi taşlardaki karbonca zengin yapılar, Mars'ta yaşam izlerinin nasıl aranacağı ve nasıl yanlış yorumlanabileceği üzerine tartışmalara konu olur.
Nakhlit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3,08–3,22 g/cm³’tür.
Nakhlit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: El Nakhla El Bahariya, Abu Hummus, Buhayra, Mısır; Purdue Üniversitesi, West Lafayette, Indiana, ABD; Yamato Buzulu, Kraliçe Fabiola Dağları, Antarktika.
Nakhlit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; Nakhla'nın içi açık gri ile koyu gri arasındadır. Kesilmiş yüzeyde uzunca ojit kristalleri baskındır; olivin daha azdır. Bir taşın Mars'tan geldiği ancak laboratuvar analizleriyle, örneğin oksijen izotopu ölçümüyle kesinleşir.
Nakhlit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. Nakhlitler, zaten çok ender olan Mars meteoritlerinin küçük bir grubudur. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve Nakhla, Lafayette ya da Yamato 000593 gibi tanınmış bir taşa ait olup olmadığı belirler. Bu taşların çoğu müze ve araştırma koleksiyonlarında saklanır.
Kaynaklar
- Nakhlite · Wikipedia
- Nakhla meteorite · Wikipedia
- Yamato 000593 · Wikipedia
- Science sleuths solve century-old mystery of Martian meteorite's discovery · University of Glasgow, 2022
- Nakhlites (Martian meteorites) · Meteorites.tv (Thomas Grau)
- Stony meteorite porosities and densities: A review of the data through 2001 (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Meteoritics & Planetary Science 38 · University of Arizona Repository, 2003
- Handbook of Mineralogy: Augite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Akapulkoit
Erimeye başlamış ama tam erimemiş taş meteoritler: kondritlere hâlâ benzeyen, metal damarlı ilkel akondritler; adlarını 1976'da Acapulco'ya düşen taştan alırlar.
ALH 84001 (Allan Hills 84001)
Mars'ta yaşam tartışmasını başlatan taş: Antarktika'da bulunan, içindeki minik yapılar 1996'da bakteri fosiline benzetilen 4 milyar yıllık Mars meteoriti.
Altın
Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.