Meteorit
Akapulkoit
Acapulcoite
Erimeye başlamış ama tam erimemiş taş meteoritler: kondritlere hâlâ benzeyen, metal damarlı ilkel akondritler; adlarını 1976'da Acapulco'ya düşen taştan alırlar.
- Halk arasında: Göktaşı
.jpg){kind=link}
Kısaca
Akapulkoitler, taş meteoritlerin ilkel akondrit sınıfına ait bir gruptur. Adlarını, 11 Ağustos 1976'da Meksika'da Acapulco yakınına düşen ve grubun düşüşü görülen tek örneği olan meteoritten alırlar. Başlıca olivin, ortopiroksen, plajiyoklaz, nikel-demir metal ve troilitten oluşurlar. Kısmen erimiş ve yeniden kristallenmiş oldukları hâlde kimyasal bileşimleri kondritlere yakındır; bazılarında kondrül kalıntıları bile görülür. O günden bu yana 90'dan fazla meteorit akapulkoit olarak sınıflandırılmıştır.
Görseller
.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Akapulkoitler, kondrit bileşimli bir ana gövdenin ısınıp kısmen erimesiyle oluştu. Silikatları, mikrometreden santimetreye kadar kalınlıkta nikel-demir metal ve sülfür damarları keser. Fosfat mineralleri de bu damarlarla birlikte bulunur, hatta Monument Draw ve Acapulco örneklerinde olduğu gibi ayrı damarlar oluşturur.
Taşlar ardından yeniden kristallendi ve eş taneli bir doku kazandı. Metalin dokusu, 600 ile 400 °C arasında milyon yılda yaklaşık 1.000 ile 100.000 °C’lik hızlı bir soğumaya işaret eder. Monument Draw ve Yamato 74063 gibi bazı örneklerde ender kondrül kalıntıları korunmuştur.
Akapulkoitler, yakın akrabaları lodranitlerle aynı ana gövdeden gelir; bu gövdenin S türü bir asteroide benzediği düşünülür. Lodranitler daha iri tanelidir ve daha yüksek sıcaklıklara işaret eder; bu yüzden ana gövdenin daha derin bölümlerinden geldikleri sanılır.
Ne işe yarar?
- Gezegenlerin ilk ısınması: Akapulkoitler, kondritik bir gövdenin erimeye nasıl başladığını, yani kondrit ile tam erimiş akondrit arasındaki ara aşamayı gösterir.
- Erken Güneş Sistemi’nin takvimi: Ana gövdelerinin soğuma geçmişi radyometrik yaşlandırmayla izlenebilir; hafniyum-tungsten yöntemi, gövdenin 4.563,1 ile 4.562,6 milyon yıl önce yaklaşık 1.000 °C’nin altına soğuduğunu gösterir.
- Asteroitlerle bağlantı: S türü asteroitlerin tayflarıyla karşılaştırılır.
Acapulco meteoriti
Acapulco, 11 Ağustos 1976’da sabah saat 11 sularında Meksika’nın Guerrero eyaletinde, Acapulco’nun hemen dışındaki El Quemado Kolonisi’ne düştü. Ateş topu batıdan doğuya ilerledi. Görgü tanıkları küçük bir uçağınkine benzer bir vızıltı ve top güllesi gibi bir çarpma duydu. 1.914 gramlık taş 15 dakika sonra 30 cm derinliğindeki küçük bir kraterden alındı; çevredeki çalılar dışa doğru savrulmuştu ve taş dokunulabilecek kadar soğuktu. Acapulco, grubun düşüşü görülen tek örneğidir.
Değerini ne belirler?
Akapulkoitler ender meteoritlerdir: bugüne kadar sınıflandırılan örnek sayısı 90'ı biraz aşar ve bunların yalnızca biri, Acapulco, düşüşü görülmüş bir taştır. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve kesilmiş yüzeyinde metal damarlarının ve dokunun ne kadar iyi göründüğü belirler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Erime kabuğu genellikle koyu kahverengi ya da mat siyahtır ve taşın gerçek doğası hakkında bir ipucu vermez.
- 2
İlk bakışta metalce zengin, çok yeniden kristallenmiş bir kondrite benzer; ondan daha iri tanelidir ve kondrül ya hiç yoktur ya da çok azdır.
- 3
Kesilmiş yüzeyde mikrometreden santimetreye kadar kalınlıkta nikel-demir metal damarları sık görülür.
Yanlış bilinenler
YanlışBir meteoritin dışına bakarak hangi türden olduğu anlaşılabilir.
DoğrusuAkapulkoitlerin koyu kahverengi ya da mat siyah erime kabuğu, taşın gerçek doğası hakkında hiçbir ipucu vermez. Türü belirlemek için taşın kesilip içinin incelenmesi ve laboratuvarda analiz edilmesi gerekir.
Bunu biliyor muydun?
Acapulco meteoritinin düşüşünü görenler, küçük bir uçağınkine benzer bir vızıltı ve top güllesi gibi bir çarpma duyduklarını anlattı.
Taş, düştükten 15 dakika sonra 30 cm derinliğindeki küçük bir kraterden alındı; çevresindeki çalılar dışa doğru savrulmuştu ve taş soğuktu.
Akapulkoitlerin ana gövdesinin, Güneş Sistemi'nin ilk katılarından yaklaşık 1,5–2 milyon yıl sonra bir araya geldiği hesaplanmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- El Quemado, Acapulco yakını, Guerrero, Meksika · Tip lokalite11 Ağustos 1976 sabahı düşen ve gruba adını veren 1.914 gramlık taş; 15 dakika sonra 30 cm derinliğindeki küçük bir kraterden soğuk olarak alındı. Grubun düşüşü görülen tek örneğidir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Akapulkoit nedir?
Akapulkoitler, taş meteoritlerin ilkel akondrit sınıfına ait bir gruptur. Adlarını, 11 Ağustos 1976'da Meksika'da Acapulco yakınına düşen ve grubun düşüşü görülen tek örneği olan meteoritten alırlar. Başlıca olivin, ortopiroksen, plajiyoklaz, nikel-demir metal ve troilitten oluşurlar. Kısmen erimiş ve yeniden kristallenmiş oldukları hâlde kimyasal bileşimleri kondritlere yakındır; bazılarında kondrül kalıntıları bile görülür. O günden bu yana 90'dan fazla meteorit akapulkoit olarak sınıflandırılmıştır.
Akapulkoitlere neden “ilkel” akondrit denir?
Çünkü erimeye başlamış ama kondritlerdeki özelliklerinin çoğunu korumuşlardır. Kimyasal bileşimleri kondritlere yakındır, bazılarında kondrül kalıntıları vardır. Magmadan kristallenen sıradan akondritlerin tersine, kısmi erime ve yeniden kristallenmeyle oluşmuşlardır.
Akapulkoit ne işe yarar?
Gezegenlerin ilk ısınması: Akapulkoitler, kondritik bir gövdenin erimeye nasıl başladığını, yani kondrit ile tam erimiş akondrit arasındaki ara aşamayı gösterir. Erken Güneş Sistemi'nin takvimi: Ana gövdelerinin soğuma geçmişi radyometrik yaşlandırmayla izlenebilir; hafniyum-tungsten yöntemi, gövdenin 4.563,1 ile 4.562,6 milyon yıl önce yaklaşık 1.000 °C'nin altına soğuduğunu gösterir. Asteroitlerle bağlantı: S türü asteroitlerin tayflarıyla karşılaştırılır.
Akapulkoit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3,15–3,85 g/cm³’tür.
Akapulkoit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: El Quemado, Acapulco yakını, Guerrero, Meksika.
Akapulkoit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Erime kabuğu genellikle koyu kahverengi ya da mat siyahtır ve taşın gerçek doğası hakkında bir ipucu vermez. İlk bakışta metalce zengin, çok yeniden kristallenmiş bir kondrite benzer; ondan daha iri tanelidir ve kondrül ya hiç yoktur ya da çok azdır. Kesilmiş yüzeyde mikrometreden santimetreye kadar kalınlıkta nikel-demir metal damarları sık görülür.
Akapulkoit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. Akapulkoitler ender meteoritlerdir: bugüne kadar sınıflandırılan örnek sayısı 90'ı biraz aşar ve bunların yalnızca biri, Acapulco, düşüşü görülmüş bir taştır. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve kesilmiş yüzeyinde metal damarlarının ve dokunun ne kadar iyi göründüğü belirler.
Kaynaklar
- Acapulcoite · Wikipedia
- Akapulkoit · Vikipedi
- Acapulco · Center for Meteorite Studies, Arizona State University
- Acapulcoites – composition · Meteorites.tv (Thomas Grau)
- Primitive achondrite · Wikipedia
- Lodranite · Wikipedia
- Spectral properties and mineral compositions of acapulcoite–lodranite clan meteorites: Establishing S-type asteroid–meteorite connections (Lucas et al.), Meteoritics & Planetary Science · Wiley, 2019
- Physical properties of the stone meteorites: Implications for the properties of their parent bodies (G. J. Flynn, G. J. Consolmagno, P. Brown, R. J. Macke), Chemie der Erde – Geochemistry 78 · NASA Technical Reports Server, 2018
- Handbook of Mineralogy: Enstatite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
ALH 84001 (Allan Hills 84001)
Mars'ta yaşam tartışmasını başlatan taş: Antarktika'da bulunan, içindeki minik yapılar 1996'da bakteri fosiline benzetilen 4 milyar yıllık Mars meteoriti.
Altın
Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.
Angrit
Bilinen en yaşlı magmatik kayaçlar: yaklaşık 4,56 milyar yıl önce, Güneş Sistemi'nin en erken döneminde kristallenmiş ender bazaltik meteoritler.