Meteorit
Campo del Cielo meteoriti
Campo del Cielo
“Gök Tarlası”: yaklaşık 4.500 yıl önce Arjantin'e yağan, 26 krater açan ve bugüne kadar 100 tonu aşkın parçası toplanan demir meteorit.
- Halk arasında: Göktaşı
Kısaca
Campo del Cielo (İspanyolca “Gök Tarlası”), Arjantin'in Chaco ve Santiago del Estero eyaletleri arasında bulunan bir grup demir meteoritin ve bu meteoritlerin bulunduğu alanın adıdır. Yaklaşık 4.200–4.700 yıl önce atmosferde parçalanan büyük bir cisim, en az 26 krater açtı. Bugüne kadar yaklaşık 100 ton parça toplandı; bu, bir meteorit için bulunan en büyük toplam kütledir. En büyük iki parçası, 30,8 tonluk Gancedo ve 28,8 tonluk El Chaco, yeryüzünde bulunmuş en ağır tek parça meteoritlerdendir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Campo del Cielo, Güneş Sistemi’nin oluşumuyla birlikte, yaklaşık 4,5 milyar yıl önce oluşmuş bir demir meteorittir. Yaklaşık 4.200–4.700 yıl önce çapı 4 metreyi aşan büyük bir cisim atmosfere girdi ve parçalanarak yere düştü. Kraterlerin ve parçaların bu alışılmadık dağılımı, cismin atmosferde birçok parçaya ayrıldığını gösterir. Bir demir meteorit için çok sayıda kapanım içermesi, ana cismin parçalanmasına katkıda bulunmuş olabilir.
Ne işe yarar?
Campo del Cielo parçaları dünyanın birçok müzesinde ve koleksiyonunda bulunur; 1813’te Buenos Aires’e getirilen 634 kilogramlık Otumpa parçası British Museum’a bağışlandı. Krater alanı, atmosferde parçalanan bir cismin nasıl bir saçılma alanı oluşturduğunu incelemek için önemli bir örnektir. Parçalar, demir meteoritlerin kimyası ve yapısı üzerine yapılan çalışmalarda kullanılır.
Tarihçe
1576’da kuzey Arjantin’deki bir eyaletin valisi, yerlilerin silah yapmak için kullandığı dev bir demir kütlesini aramak üzere asker gönderdi. Ekip topraktan çıkmış büyük bir metal kütlesi buldu ve rapor İspanya’daki Hint Adaları Genel Arşivi’ne gönderildi, ama kısa sürede unutuldu. Kütle 1774’te yeniden bulundu. Bu tarihten beri birkaç miligramdan 30 tonu aşan kütlelere kadar yüzlerce parça çıkarıldı. El Chaco 1969’da yüzeyin 5 metre altında metal dedektörüyle bulundu ve 1980’de çıkarıldı; Gancedo ise 2016’da çıkarıldı ve çıkarılmasına yardım eden yakındaki Gancedo kasabasının adını aldı.
Değerini ne belirler?
Campo del Cielo çok büyük miktarda bulunduğu için en yaygın ve görece en kolay ulaşılan demir meteoritlerden biridir. Bir parçanın değerini kütlesi, biçimi, yüzeyinin durumu ve belgelenmiş kaynağı belirler. Büyük kütleler ise yasayla korunur; 2015'te korunan meteoritleri çalmaya çalışan dört kişi tutuklandı.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Parçalar ağır, pas kahverengisi ya da siyahımsı metal kütleleridir; bazılarında doğal delikler ve oyuklar bulunur.
- 2
Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için aynı boydaki bir taştan çok daha ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.
- 3
Kesilip asitle dağlandığında kaba bir Widmanstätten deseni ya da daha ince taneli bir yapı görülebilir; bir demir meteorit için çok sayıda kapanım içerir.
Yanlış bilinenler
YanlışCampo del Cielo'daki demir, volkanik bir patlamayla ya da bir demir damarından oluştu.
Doğrusu18. yüzyılda kütleyi bulan Maguna onu bir demir damarının ucu, Rubin de Celis ise volkanik bir oluşum sanmıştı. Celis'in gönderdiği örneklerin %90 demir ve %10 nikel içerdiği anlaşıldı ve kütlenin bir meteorit olduğu ortaya çıktı.
YanlışEl Chaco, Campo del Cielo'nun en büyük parçasıdır ve 37 ton ağırlığındadır.
DoğrusuEl Chaco 1980'de çıkarıldığında yaklaşık 37 ton tahmin edilmişti. 2016'da 30,8 tonluk Gancedo bulununca El Chaco aynı aletlerle yeniden tartıldı ve 28,84 ton geldi; bugün en büyük parça Gancedo'dur.
Bunu biliyor muydun?
Yerliler meteoritin gökten düştüğünü anlatıyor ve demiri silah yapmak için kullanıyordu; düştüğü yere verdikleri ad İspanyolcaya “Campo del Cielo” olarak çevrildi.
1783'te Rubin de Celis, yaklaşık 15 ton tahmin ettiği “Mesón de Fierro” (Demir Masa) kütlesini değersiz bularak bıraktı, ama örneklerini Londra'daki Royal Society'ye gönderdi; bu örnekler %90 demir ve %10 nikel içeriyordu.
1990'da bir Arjantin karayolu polisi, El Chaco'yu çalma planını boşa çıkardı; meteorit bugün eyalet yasasıyla korunur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Campo del Cielo krater alanı, Chaco ve Santiago del Estero, Arjantin · Tip lokalite18,5 × 3 km'lik alanda en az 26 krater bulunur; en büyüğü 115 × 91 m'dir. Küçük parçaların saçıldığı alan 60 km daha uzanır. Buenos Aires'in yaklaşık 1.000 km kuzey-kuzeybatısındadır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Campo del Cielo meteoriti nedir?
Campo del Cielo (İspanyolca “Gök Tarlası”), Arjantin'in Chaco ve Santiago del Estero eyaletleri arasında bulunan bir grup demir meteoritin ve bu meteoritlerin bulunduğu alanın adıdır. Yaklaşık 4.200–4.700 yıl önce atmosferde parçalanan büyük bir cisim, en az 26 krater açtı. Bugüne kadar yaklaşık 100 ton parça toplandı; bu, bir meteorit için bulunan en büyük toplam kütledir. En büyük iki parçası, 30,8 tonluk Gancedo ve 28,8 tonluk El Chaco, yeryüzünde bulunmuş en ağır tek parça meteoritlerdendir.
Campo del Cielo ne zaman düştü?
Meteorit parçalarının altında bulunan kömürleşmiş odunların karbon-14 yöntemiyle tarihlenmesi, düşüşün yaklaşık 4.200–4.700 yıl önce, yani MÖ 2200–2700 arasında olduğunu gösterdi. Meteoritin kendisi ise Güneş Sistemi'yle birlikte, yaklaşık 4,5 milyar yıl önce oluşmuştur.
Campo del Cielo meteoriti ne işe yarar?
Campo del Cielo parçaları dünyanın birçok müzesinde ve koleksiyonunda bulunur; 1813'te Buenos Aires'e getirilen 634 kilogramlık Otumpa parçası British Museum'a bağışlandı. Krater alanı, atmosferde parçalanan bir cismin nasıl bir saçılma alanı oluşturduğunu incelemek için önemli bir örnektir. Parçalar, demir meteoritlerin kimyası ve yapısı üzerine yapılan çalışmalarda kullanılır.
Campo del Cielo meteoriti ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 4–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 7–8 g/cm³’tür.
Campo del Cielo meteoriti nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Campo del Cielo krater alanı, Chaco ve Santiago del Estero, Arjantin.
Campo del Cielo meteoriti gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Parçalar ağır, pas kahverengisi ya da siyahımsı metal kütleleridir; bazılarında doğal delikler ve oyuklar bulunur. Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için aynı boydaki bir taştan çok daha ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker. Kesilip asitle dağlandığında kaba bir Widmanstätten deseni ya da daha ince taneli bir yapı görülebilir; bir demir meteorit için çok sayıda kapanım içerir.
Campo del Cielo meteoriti değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Campo del Cielo çok büyük miktarda bulunduğu için en yaygın ve görece en kolay ulaşılan demir meteoritlerden biridir. Bir parçanın değerini kütlesi, biçimi, yüzeyinin durumu ve belgelenmiş kaynağı belirler. Büyük kütleler ise yasayla korunur; 2015'te korunan meteoritleri çalmaya çalışan dört kişi tutuklandı.
Kaynaklar
- Campo del Cielo · Wikipedia
- Kamacite Mineral Data · Webmineral.com
- Taenite Mineral Data · Webmineral.com
- Density and specific gravity (R. L. Korotev) · Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.