Doğal Taşlar

VaryeteŞunun bir çeşidi: Ortoklaz

Aytaşı

KAlSi₃O₈Moonstone

Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.

Diğer adları: Ay taşı

  • Değerli taş
Fotoğraf: Didier Descouens · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Aytaşı, feldispat ailesinden ortoklazın bir çeşididir. İçinde birbirine paralel, çok ince iki farklı feldispat katmanı vardır. Işık bu katmanlar arasında saçılınca taşın yüzeyinde dalgalanıyormuş gibi görünen beyaz ya da mavi bir parıltı oluşur; buna adularesans denir.

Parıltı nereden gelir?

Potasyumlu ve sodyumlu feldispat, yüksek sıcaklıkta tek bir kristal olarak oluşabilir. Kayaç yavaşça soğurken bu karışım iki ayrı minerale ayrışır: potasyumca zengin ortoklaz ve sodyumca zengin albit. İkisi birbirine paralel, son derece ince katmanlar oluşturur. Işık bu katmanlara çarptığında birçok yöne saçılır ve taşın içinden yayılıyormuş gibi görünen yumuşak bir parıltı oluşur. Katmanlar ne kadar inceyse parıltı o kadar mavi olur; daha kalın katmanlar beyaz bir parıltı verir.

Hepsi aynı mineral mi?

Hayır. Gemolojide asıl aytaşı ortoklaz ile albitin iç içe büyümesidir, ama benzer parıltı başka feldispatlarda da görülür. Piyasada “gökkuşağı aytaşı” diye bilinen, çok renkli parıltılı beyaz taşlar aslında labradorit gibi bir plajiyoklazdır. Bu yüzden “aytaşı” bir mineral adı değil, görünüşe dayanan bir ticari addır.

Nerelerden çıkar?

Bugün ticari aytaşlarının çoğu Sri Lanka’dan gelir; tarihte en değerli, güçlü mavi parıltılı taşlar Myanmar’dan çıkmıştır. Hindistan, Madagaskar ve Tanzanya da aytaşı üretir. En çok aranan, neredeyse saydam bir gövde üzerinde yüzen güçlü mavi parıltıdır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Taşı ışığın altında yavaşça çevirdiğinizde parıltı yüzeyde kayar gibi hareket eder ve yalnızca belirli açılarda belirginleşir.

  2. 2

    Genellikle kubbe biçiminde (kabaşon) kesilir; gövde rengi renksizden süt beyazına, griye ve şeftali rengine kadar değişir.

  3. 3

    Sertliği 6–6,5'tir ve iki yönde mükemmel dilinimi vardır; darbe alınca kolayca çatlayabilir. İçinde çoğu zaman dilinim yönünde küçük çatlaklar görülür.

  4. 4

    Benzer parıltı gösteren başka feldispatlardan ve taklitlerden kesin ayrım için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • “Gökkuşağı aytaşı” (rainbow moonstone) adıyla satılan taşlar aslında labradoritin açık renkli bir türüdür; yani ortoklaz değil, bir plajiyoklazdır. Güzel bir taştır, ama adı yanıltıcıdır.
  • Benzer parıltı başka feldispatlarda da görülür (ör. sanidin ya da plajiyoklaz türü peristerit); bu taşlar da ticarette aytaşı diye satılabilir.
  • Süt beyazı, opalimsi cam (ticarette “opalit” gibi adlarla satılır) ve plastik taklitlerde parıltı her açıdan aynı görünür, gerçek aytaşındaki gibi yüzeyde süzülmez; camda yuvarlak kabarcıklar görülebilir.

Bunu biliyor muydun?

ABD'nin Florida eyaleti, Apollo 11'in Ay'a inişinin anısına 1970'te aytaşını eyalet taşı seçmiştir; oysa aytaşı ne Florida'da ne de Ay'da doğal olarak bulunur.

Türkçede “Ay taşı” ifadesi Ay'dan getirilen kayaç örnekleri için de kullanılır; bu feldispatın Ay'la hiçbir ilgisi yoktur, adını yalnızca parıltısından alır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Meetiyagoda, Galle, Sri Lanka · Önemli yatakBugün ticari ay taşlarının çoğu Sri Lanka'dan gelir; Meetiyagoda mavi ışıltılı taşlarıyla tanınır
  • Mogok bölgesi, Myanmar · Tarihî kaynakTarihte en değerli, güçlü mavi ışıltılı ay taşları Myanmar'dan çıkmıştır

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Ailesi

Mineral

Ortoklaz

Mohs ölçeğinde 6'yı tanımlayan potasyumlu feldispat: pek çok granite pembe rengini verir, cam ve seramiğin de hammaddesidir.

Kaynaklar

  1. Moonstone Description (Gem Encyclopedia) · GIA
  2. Florida State Gem (Moonstone) · Florida Department of State
  3. Handbook of Mineralogy: Orthoclase · Mineralogical Society of America

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Varyete

Akik

Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.

Varyete

Ametist

Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.

Mineral

Azurit

Orta Çağ ve Rönesans ressamlarının en önemli mavi boyası olan, derin mavi renkli bakır minerali.