Meteorit
Angrit
Angrite
Bilinen en yaşlı magmatik kayaçlar: yaklaşık 4,56 milyar yıl önce, Güneş Sistemi'nin en erken döneminde kristallenmiş ender bazaltik meteoritler.
- Halk arasında: Göktaşı
Kısaca
Angritler, başlıca alüminyum ve titanyum içeren piroksen, olivin ve anortitten oluşan ender bir akondrit grubudur. Adlarını 1869'da Brezilya'nın Angra dos Reis kıyısına düşen meteoritten alırlar. Yaklaşık 4,56 milyar yıllık kristallenme yaşlarıyla bilinen en yaşlı magmatik kayaçlardır. Bugüne kadar 30'dan fazla angrit sınıflandırılmıştır.
Görseller
_(4.558-4.562_Ga)_2.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Angritler, farklılaşmış bir gezegenimsi cisimde erimiş kayaçtan oluştu. İki ana alt grupları vardır. Hızla soğumuş angritler ana gövdenin yüzeyinde çabucak soğuyup katılaştı; plütonik angritler ise kabuğun daha derinlerinde çok daha yavaş soğudu. NWA 10463 adlı meteoritin bu iki grup arasında bir geçiş aşamasını temsil ettiği öne sürülmüştür.
Oksijen izotopu bileşimleri angritleri öteki bütün meteorit gruplarından ayırır. Piroksenlerindeki mangan-demir oranı ve öteki izotop bileşimleri, iç Güneş Sistemi’nde oluştuklarını gösterir; ancak başka bölgelerden bir miktar malzeme karışmış olabilir. Asuka-12209, Asuka-88371 ve NWA 12320 meteoritlerindeki oksijen izotopu dengesizliği gezegen ölçeğinde bir karışıma işaret eder.
Ne işe yarar?
- Güneş Sistemi’nin ilk dönemi: Yaklaşık 4,56 milyar yıllık kristallenme yaşlarıyla angritler, gezegenimsi cisimlerin Güneş Sistemi’nin en erken döneminde erimeye ve magmatik kayaç oluşturmaya başladığını gösterir.
- Ana gövdenin boyutu: İçlerindeki yüksek basınç mineralleri, ana gövdenin en az Ay büyüklüğünde olduğunu düşündürür. Karşılaştırma için: Ceres’in çekirdeğindeki basınç 0,2 GPa’nın, Vesta’nınki 0,4 GPa’nın altındadır.
- Asteroitlerle karşılaştırma: Tayfları 289 Nenetta ve 3819 Robinson gibi asteroitlerle karşılaştırılır.
Ünlü angritler
Angra dos Reis (Brezilya, 1869) gruba adını veren ve düşüşü gözlenen meteorittir. 1,5 kg’dı, ama büyük bölümü zamanla kayboldu; kalan en büyük parçası 101 gramdır ve Rio de Janeiro’da korunur. Bileşimi yaklaşık yüzde 93 fassaittir. Fassait bulunan öteki tek meteorit örnekleri, Allende meteoritindeki kalsiyum ve alüminyumca zengin kapanımlardır. D’Orbigny (Arjantin, 1979) 16,55 kg ile bugüne kadar bulunan en büyük angrittir.
Değerini ne belirler?
Angritler en ender meteorit gruplarındandır; bugüne kadar sınıflandırılan örnek sayısı 30'u biraz aşar. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve Angra dos Reis gibi gözlenmiş bir düşüşe ya da D'Orbigny gibi tanınmış bir buluntuya ait olup olmadığı belirler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Dışı kahverengi bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; NWA 2999 gibi bazı angritlerin içi çok koyu kahverengidir.
- 2
D'Orbigny gibi bazı angritlerde, meteoritlerde ender görülen belirgin gaz boşlukları vardır.
- 3
Bir taşın angrit olduğu ancak oksijen izotopu ölçümü gibi laboratuvar analizleriyle kesinleşir.
Yanlış bilinenler
YanlışBir grubun tip örneği, o grubun en tipik üyesidir.
DoğrusuTip örnek yalnızca gruba adını veren ilk örnektir. Angra dos Reis, angritlerin tip örneği olduğu hâlde öteki angritlerin çoğundan çok farklıdır: neredeyse tamamen fassait denen ender bir piroksenden oluşur ve bazalttan çok piroksenite benzer.
Bunu biliyor muydun?
Angra dos Reis meteoriti 1869'da yaklaşık 2 metre derinliğindeki bir koya düştü ve iki parçası ertesi gün bir dalgıç tarafından sudan çıkarıldı.
Arjantin'deki D'Orbigny angritini mısır tarlasını süren bir tarım işçisi buldu. Taşı alan toprak sahibi, meteoritler üzerine bir makale okuyup analiz ettirene kadar onu yaklaşık yirmi yıl sakladı.
Brezilya Ulusal Müzesi'ndeki 2018 yangınından sonra Angra dos Reis meteoritinin enkazda kaybolduğundan korkuldu; meteorit 19 Ekim 2018'de bulunan parçalar arasındaydı.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Angra dos Reis, Rio de Janeiro, Brezilya · Tip lokalite20 Ocak 1869'da suyun yaklaşık 2 metre derinlikte olduğu koya düşen ve gruba adını veren meteorit; iki parçasını ertesi gün bir dalgıç buldu. Toplam 1,5 kg'dı.
- D'Orbigny, Buenos Aires eyaleti, Arjantin · Bilinen bulunuş yeriEylül 1979'da mısır tarlasını süren bir tarım işçisinin sabanına takılan, 16,55 kg'lık, bugüne kadar bulunan en büyük angrit.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Angrit nedir?
Angritler, başlıca alüminyum ve titanyum içeren piroksen, olivin ve anortitten oluşan ender bir akondrit grubudur. Adlarını 1869'da Brezilya'nın Angra dos Reis kıyısına düşen meteoritten alırlar. Yaklaşık 4,56 milyar yıllık kristallenme yaşlarıyla bilinen en yaşlı magmatik kayaçlardır. Bugüne kadar 30'dan fazla angrit sınıflandırılmıştır.
Angritler hangi gökcisminden geliyor?
Kesin bilinmiyor. Kimyaları farklılaşmış, yani katmanlara ayrılmış bir gezegenimsi cisimden geldiklerini gösterir. Yansıma tayfları onları ana kuşaktaki 289 Nenetta ve 3819 Robinson asteroitlerine bağlar; Merkür'den kopmuş olabilecekleri de öne sürülmüştür. 2026'da yapılan bir çalışma, görece sığ derinlikte en az 1,75 GPa basınçta oluşmuş mineraller buldu ve ana gövdenin en az Ay kadar büyük olduğu sonucuna vardı.
Angrit ne işe yarar?
Güneş Sistemi'nin ilk dönemi: Yaklaşık 4,56 milyar yıllık kristallenme yaşlarıyla angritler, gezegenimsi cisimlerin Güneş Sistemi'nin en erken döneminde erimeye ve magmatik kayaç oluşturmaya başladığını gösterir. Ana gövdenin boyutu: İçlerindeki yüksek basınç mineralleri, ana gövdenin en az Ay büyüklüğünde olduğunu düşündürür. Karşılaştırma için: Ceres'in çekirdeğindeki basınç 0,2 GPa'nın, Vesta'nınki 0,4 GPa'nın altındadır. Asteroitlerle karşılaştırma: Tayfları 289 Nenetta ve 3819 Robinson gibi asteroitlerle karşılaştırılır.
Angrit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,72–3,56 g/cm³’tür.
Angrit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Angra dos Reis, Rio de Janeiro, Brezilya; D'Orbigny, Buenos Aires eyaleti, Arjantin.
Angrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Dışı kahverengi bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; NWA 2999 gibi bazı angritlerin içi çok koyu kahverengidir. D'Orbigny gibi bazı angritlerde, meteoritlerde ender görülen belirgin gaz boşlukları vardır. Bir taşın angrit olduğu ancak oksijen izotopu ölçümü gibi laboratuvar analizleriyle kesinleşir.
Angrit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. Angritler en ender meteorit gruplarındandır; bugüne kadar sınıflandırılan örnek sayısı 30'u biraz aşar. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve Angra dos Reis gibi gözlenmiş bir düşüşe ya da D'Orbigny gibi tanınmış bir buluntuya ait olup olmadığı belirler.
Kaynaklar
- Angrite · Wikipedia
- Angrit · Vikipedi
- Angra dos Reis meteorite · Wikipedia
- D'Orbigny meteorite · Wikipedia
- D'Orbigny meteorite, fragment.jpg (photo and description by Jon Taylor) · Wikimedia Commons
- Angrite (NWA 2999 Meteorite) (photo and description by James St. John) · Wikimedia Commons
- Fezzou-002 meteorite (photo and description) · Wikimedia Commons
- Handbook of Mineralogy: Diopside · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Hedenbergite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Anorthite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
.jpg){kind=link}
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Akapulkoit
Erimeye başlamış ama tam erimemiş taş meteoritler: kondritlere hâlâ benzeyen, metal damarlı ilkel akondritler; adlarını 1976'da Acapulco'ya düşen taştan alırlar.
ALH 84001 (Allan Hills 84001)
Mars'ta yaşam tartışmasını başlatan taş: Antarktika'da bulunan, içindeki minik yapılar 1996'da bakteri fosiline benzetilen 4 milyar yıllık Mars meteoriti.
Altın
Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.