Mineral
Siderit
FeCO₃Siderite
Adını Yunanca “demir” sözcüğünden alan, kahverengi karbonat mineral; demir cevheri olarak çelik yapımında kullanılmıştır.
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Cevher
- Türkiye’de önemli
.jpg){kind=link}
Kısaca
Siderit, demir ve karbondan oluşan bir karbonat mineralidir (demir karbonat). Çoğunlukla sarımsı kahverengi, camsı parlaklıkta ve eğri yüzlü kristaller ya da kütleler hâlinde görülür. Saf siderit ağırlığının yaklaşık yarısı demirdir; bu yüzden hem demir cevheri hem de koleksiyon minerali olarak bilinir. Kalsite benzer ama çok daha ağırdır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Siderit, oksijenin az olduğu ortamlarda oluşan bir demir karbonattır. Şeyl ve kumtaşı gibi tortul kayaçlarda, gömülme sırasında kayaçtaki karbonat ve demirden oluşur; bazen yumrular (konkresyonlar) hâlinde büyüyerek içine aldığı fosilleri üç boyutlu olarak korur. Tabakalı tortul demir cevherlerinin ve başkalaşmış (metamorfik) demir yataklarının yaygın bir bileşenidir. Sıcak suların kayaç çatlaklarında bıraktığı hidrotermal damarlarda kuvars, barit, florit ve pirit ile birlikte bulunur; karbonatit gibi nadir kayaçlarda da görülür.
Ne işe yarar?
- Demir cevheri: Saf sideritin yaklaşık %48’i demirdir. Demire dönüştürülmeden önce genellikle kavrılır; kavrılınca siderit hematite dönüşür.
- Çelik: Kükürt ve fosfor içermemesi nedeniyle çelik yapımında aranmıştır. Bessemer çeliği döneminde sideritten, çeliğe katılan demir-mangan alaşımı spiegeleisen elde edilmiştir.
- Koleksiyon: Parlak, kahverengi kristalleri ve kuvarslı ya da kriyolitli örnekleri mineral koleksiyoncularının ilgisini çeker. Sertliği düşük ve dilinimi mükemmel olduğundan takıda kullanılmaz.
Türkiye’de
Türkiye’de siderit, Malatya’nın Hekimhan ilçesindeki Hekimhan-Hasançelebi demir bölgesinde bilinir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) bölge raporuna göre Hekimhan’ın yaklaşık 10 km kuzeykuzeydoğusundaki Deveci madeninde, serpantinleşmiş magmatik kayacın yanındaki karbonat tabakalarının yerini alan büyük bir siderit kütlesi bulunur. Kütlenin üst kısmı havayla ayrışarak doğrudan sevk edilebilecek ayarda demir ve mangan oksitlerine dönüşmüştür.
Değerini ne belirler?
Cevher olarak sideritin değerini demir oranı (saf sideritte yaklaşık %48), kükürt ve fosfor gibi zararlı safsızlıkların azlığı, yatağın büyüklüğü ve zenginleştirme maliyeti belirler. Karbonat cevherleri çoğunlukla dik tabakalar boyunca küçük mercekler hâlinde bulunduğundan açık ocakla çıkarılamaz ve hematit madenlerine göre işletme maliyeti artar; demir üretiminden önce kavurma da gerekir. Koleksiyonda iri, parlak ve hasarsız kristaller, kuvars ya da başka minerallerle güzel birliktelikler ve Mont Saint-Hilaire ya da Ivittuut gibi bilinen bulunuş yerleri aranır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Sarımsı kahverengi, kahverengi ya da gri; camsı, bazen ipeksi ya da sedefimsi parlak, eğik yüzlü (romboedrik) kristaller ya da kütleler hâlindedir.
- 2
Sertliği yaklaşık 4'tür: çelik bıçak onu çizer. Kalsitten (3) biraz serttir.
- 3
Çizgi rengi (toz rengi) beyazdır; kahverengi görünüşüne rağmen kırmızımsı çizgi bırakan hematitten bu özelliğiyle ayrılır.
- 4
Özgül ağırlığı yaklaşık 3,96'dır: kalsit gibi görünen açık renkli karbonat mineraline göre elde belirgin biçimde ağır gelir.
- 5
Yüzeyde havayla ayrışınca kahverengi-siyah demir ve mangan oksitlerine dönüşür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Siderit, kalsit, dolomit ve ankerit gibi benzer renkli karbonat minerallerle karıştırılabilir. Gözle ayırmak zordur; özgül ağırlık ölçümü ya da laboratuvar analizi gerekir.
Yanlış bilinenler
YanlışSiderit, göktaşı (demir meteorit) demektir.
DoğrusuMineral olan siderit, yerkabuğunda oluşan demir karbonattır (FeCO₃). Eski kaynaklarda demir meteoritlere de “siderit” dendiği için iki ad karıştırılır; ama mineral olan siderit ile uzaydan gelen demir-nikel metali birbirinden tamamen farklı şeylerdir.
YanlışSiderit, demir içerdiği için en zengin demir cevheridir.
DoğrusuSaf siderit ağırlıkça yaklaşık %48 demir içerir; hematit ve manyetit sırasıyla yaklaşık %70 ve %72 demir içerdiğinden daha zengin cevherlerdir. Siderit, kükürt ve fosfor taşımaması ve kavrılınca hematite dönüşmesiyle değerlendirilir.
Bunu biliyor muydun?
Adı, “demir” anlamına gelen Yunanca sidēros sözcüğünden gelir.
Siderit kükürt ve fosfor içermez; bu yüzden çelik yapımına uygun bir cevher sayılmıştır. 19. yüzyılda Bessemer çeliği döneminde, demir-mangan alaşımı olan spiegeleisen üretiminde kullanılan “spatik” siderit cevherleri önem kazanmıştır.
Mars'ta siderit bulunduğuna dair bulgular, gezegenin ilk dönemlerinde bol su bulunduğunun olası bir belirtisi olarak yorumlanıyor.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Erzberg, Eisenerz, Steiermark, Avusturya · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy’nin sideritle andığı ünlü demir madeni; Eisenerz çevresindeki madenlerin 12. yüzyıldan beri işletildiği belgelenmiştir
- Hüttenberg, Kärnten, Avusturya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy’nin sideritle andığı Karintiya (Kärnten) maden bölgesi
- Redruth, Cornwall, İngiltere · Tarihî kaynakCornwall’un metal madenlerinde bulunan siderit; Wikipedia’nın sideritle andığı yerlerden
- Morro Velho altın madeni, Nova Lima, Minas Gerais, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy’nin sideritle andığı altın madeni; kuvarslı siderit örnekleri koleksiyonlarda bulunur
- Ivittuut (Ivigtut), Güneybatı Grönland · Bilinen bulunuş yeriBugün tükenmiş büyük kriyolit yatağı; siderit kriyolitle birlikte bulunur
- Mont Saint-Hilaire, Quebec, Kanada · Bilinen bulunuş yeriÇok iri siderit kristalleriyle bilinen alkalin kayaç kütlesi
- Gilman, Eagle County, Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeriWikipedia’nın sideritle andığı yerlerden; Harvard Doğa Tarihi Müzesi’nde Gilman’dan siderit örneği sergilenir
- Hekimhan (Deveci yatağı), Malatya · Bilinen bulunuş yeriHekimhan-Hasançelebi demir bölgesinde, Hekimhan’ın yaklaşık 10 km kuzeykuzeydoğusundaki Deveci madeninde büyük bir siderit kütlesi bulunur
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Siderit nedir?
Siderit, demir ve karbondan oluşan bir karbonat mineralidir (demir karbonat). Çoğunlukla sarımsı kahverengi, camsı parlaklıkta ve eğri yüzlü kristaller ya da kütleler hâlinde görülür. Saf siderit ağırlığının yaklaşık yarısı demirdir; bu yüzden hem demir cevheri hem de koleksiyon minerali olarak bilinir. Kalsite benzer ama çok daha ağırdır.
Siderit ne işe yarar?
Demir cevheri: Saf sideritin yaklaşık %48'i demirdir. Demire dönüştürülmeden önce genellikle kavrılır; kavrılınca siderit hematite dönüşür. Çelik: Kükürt ve fosfor içermemesi nedeniyle çelik yapımında aranmıştır. Bessemer çeliği döneminde sideritten, çeliğe katılan demir-mangan alaşımı spiegeleisen elde edilmiştir. Koleksiyon: Parlak, kahverengi kristalleri ve kuvarslı ya da kriyolitli örnekleri mineral koleksiyoncularının ilgisini çeker. Sertliği düşük ve dilinimi mükemmel olduğundan takıda kullanılmaz.
Siderit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3,8–4,3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 3,93–3,96 g/cm³’tür.
Siderit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Erzberg, Eisenerz, Steiermark, Avusturya; Redruth, Cornwall, İngiltere; Hüttenberg, Kärnten, Avusturya; Morro Velho altın madeni, Nova Lima, Minas Gerais, Brezilya; Ivittuut (Ivigtut), Güneybatı Grönland.
Siderit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Hekimhan (Deveci yatağı), Malatya.
Siderit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Sarımsı kahverengi, kahverengi ya da gri; camsı, bazen ipeksi ya da sedefimsi parlak, eğik yüzlü (romboedrik) kristaller ya da kütleler hâlindedir. Sertliği yaklaşık 4'tür: çelik bıçak onu çizer. Kalsitten (3) biraz serttir. Çizgi rengi (toz rengi) beyazdır; kahverengi görünüşüne rağmen kırmızımsı çizgi bırakan hematitten bu özelliğiyle ayrılır. Siderit, kalsit, dolomit ve ankerit gibi benzer renkli karbonat minerallerle karıştırılabilir. Gözle ayırmak zordur; özgül ağırlık ölçümü ya da laboratuvar analizi gerekir.
Siderit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Cevher olarak sideritin değerini demir oranı (saf sideritte yaklaşık %48), kükürt ve fosfor gibi zararlı safsızlıkların azlığı, yatağın büyüklüğü ve zenginleştirme maliyeti belirler. Karbonat cevherleri çoğunlukla dik tabakalar boyunca küçük mercekler hâlinde bulunduğundan açık ocakla çıkarılamaz ve hematit madenlerine göre işletme maliyeti artar; demir üretiminden önce kavurma da gerekir. Koleksiyonda iri, parlak ve hasarsız kristaller, kuvars ya da başka minerallerle güzel birliktelikler ve Mont Saint-Hilaire ya da Ivittuut gibi bilinen bulunuş yerleri aranır.
Kaynaklar
- Siderite · Wikipedia
- Handbook of Mineralogy: Siderite · Mineralogical Society of America
- Geology and mineral deposits of the Hekimhan-Hasancelebi iron district, Turkey (Open-File Report 72-186) · U.S. Geological Survey, 1972
- Iron meteorite · Wikipedia
- Eisenerz · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.