Mineral
Turkuaz
CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈·4H₂OTurquoise
Adı “Türk taşı” anlamına gelen, binlerce yıldır süs taşı olarak kullanılan mavi-yeşil bir bakır alüminyum fosfat.
Diğer adları: Firuze · Türkuvaz
- Değerli taş
- Süs taşı
Kısaca
Turkuaz, bakır ve alüminyum içeren, gök mavisinden yeşile uzanan renklerde opak bir mineraldir. Kurak bölgelerde, yer altı sularının kayaçlarla tepkimeye girmesiyle yavaş yavaş oluşur. Gözenekli bir taş olduğu için yağ, ter ve kozmetiklerden kolayca etkilenir; rengi zamanla değişebilir.
Nasıl oluşur?
Turkuaz ikincil bir mineraldir; önceden var olan kayaçların değişmesiyle oluşur. Kurak bölgelerde yağmur suyu bakırca zengin kayaçlardan süzülürken bakırı çözer. Bu su fosfor ve alüminyum içeren minerallerle karşılaştığında turkuaz çökelir. Bu yüzden turkuaz genellikle bakır yataklarının yakınında, çatlakları dolduran ince damarlar ya da yumrular hâlinde bulunur. İran (Nişabur), ABD’nin güneybatısı (özellikle Arizona) ve Çin’in Hubei eyaleti başlıca kaynaklardır.
Değerini ne belirler?
En çok aranan renk, eşit dağılmış, canlı gök mavisidir. Ana kayaç damarlarının hiç olmaması ya da ince ve düzgün bir ağ (“örümcek ağı” deseni) oluşturması değeri artırır. Sert, az gözenekli ve hiçbir işlem görmemiş taşlar nadirdir. Taşın işlem görüp görmediği ve nereden çıktığı değerini büyük ölçüde etkiler.
Bakım
Turkuaz gözenekli olduğundan sabun, parfüm, krem, yağ ve terden etkilenir; mavi rengi yeşile dönebilir. Takıyı kozmetikleri sürdükten sonra takmak, kimyasallardan, yüksek ısıdan ve ultrasonik temizleyicilerden uzak tutmak, yalnızca nemli yumuşak bir bezle silmek önerilir.
Nasıl tanınır?
- 1
Opaktır, ışığı geçirmez ve mumsu bir parlaklığı vardır.
- 2
Sertliği 5–6 arasındadır; kuvarstan yumuşaktır ve kolayca çizilir.
- 3
İçinde çoğu zaman kahverengi, siyah veya altın renkli ana kayaç damarları (matriks) görülür. Bu doğal turkuazda sık rastlanan bir özelliktir, ancak taklitlerde de boyayla oluşturulabilir.
- 4
Doğal, işlem görmüş ve taklit turkuazı kesin olarak ayırmak için gemoloji laboratuvarı (ör. kızılötesi spektroskopi) gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Boyanmış hovlit veya manyezit: Beyaz renkli, yaygın mineraller turkuaz rengine boyanır. Boncuk deliklerinin kenarında ya da kırık yüzeylerde içteki beyaz renk görünebilir.
- Plastik ve cam taklitler: Yüzeyleri fazla düzgündür; plastik elde daha hafif ve ılık hissedilir.
- Stabilize turkuaz: Gözenekli, yumuşak turkuaza reçine emdirilerek dayanıklılığı artırılır ve rengi koyulaştırılır. Piyasada çok yaygındır; satıcının bunu belirtmesi gerekir.
- “Rekonstrüe” (yeniden oluşturulmuş) turkuaz adıyla satılan malzemeler: GIA'nın incelediği bazı örneklerde hiç turkuaz bulunmamış, boyanmış ve plastik emdirilmiş başka bir mineral (gibsit) çıkmıştır.
Bunu biliyor muydun?
Turkuaz adı Fransızca “pierre turquoise”, yani “Türk taşı” ifadesinden gelir. Taş çoğunlukla İran'da çıkarılıyordu; Avrupa'ya Türk toprakları üzerinden ulaştığı için bu adı aldı. Türkçedeki eski adı “firuze” ise Farsçadan gelir.
Eski Mısırlılar, Sina Yarımadası'ndaki Serabit el-Hadim çevresinde binlerce yıl önce turkuaz çıkarmışlardır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Nişabur (Neyşabur), Horasan, İran · Önemli yatakYüzyıllardır işletilen, tarihî açıdan en ünlü turkuaz yatağı
- Serabit el-Hadim, Sina Yarımadası, Mısır · Tarihî kaynakEski Mısırlıların turkuaz çıkardığı bölge
- Arizona, ABD · Önemli yatakBakır madenleriyle bağlantılı yataklar
- Hubei Eyaleti, Çin · Önemli yatak
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Turquoise · Mineralogical Society of America
- Turquoise Description (Gem Encyclopedia) · GIA
- Technical Evolution and Identification of Resin-Filled Turquoise · GIA, Gems & Gemology, 2021
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Demir meteorit
Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.
Gümüş
Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.