Meteorit
Winonait
Winonaite
Tip örneği bir çocuk mezarı gibi gömülmüş bulunan ilkel akondritler: IAB demir meteoritleriyle aynı gezegenimsiden gelen winonaitler.
- Halk arasında: Göktaşı
.jpg){kind=link}
Kısaca
Winonaitler, ilkel akondrit sınıfından bir meteorit grubudur. Tüm ilkel akondritler gibi hem kondritlere hem akondritlere benzerler: başkalaşım, kısmi erime ve breşleşme izleri ile kondrül kalıntıları gösterirler. Bileşimleri E ve H kondritleri arasındadır. Grup, 1928'de Arizona'da bir Sinagua yerleşiminde bulunan Winona meteoritinden adını alır. 2021 itibarıyla 54 meteorit bu gruptaydı.
Nasıl oluşur?
Winonaitler, bilinen hiçbir kondrite mineral ve oksijen izotopu bileşimiyle benzemeyen, bileşimi belki de yer yer değişen kondritik bir başlangıç malzemesinden oluştu. Yoğun ısınma, hem nikel-demir ve demir sülfürün hem de silikatların başkalaşıma uğrayıp kısmen erimesine yol açtı. Soğuma sırasında çarpışmalar, farklı ısı geçmişleri olan kayaçları breşleştirerek karıştırdı. Ardından gelen başkalaşım yeniden kristallenmeye ve tanelerin büyümesine neden oldu.
Argon-argon yaşları, ana gövdedeki başkalaşımı 4,40 ile 4,54 milyar yıl öncesine yerleştirir. Araştırmalara göre bu gövde, IAB demir meteoritlerinin de geldiği gezegenimsidir: demirler çekirdekten, winonaitler yüzeye yakın kesimlerden gelir.
Ne işe yarar?
- Kısmen erimiş gezegenimsiler: Winonaitler, hiç erimemiş ilkel kondritler ile tamamen erimiş akondritler ve demirler arasındaki aşamaları gösterir.
- Aynı gövdenin farklı katmanları: IAB demirleriyle birlikte incelendiklerinde, tek bir gezegenimsinin çekirdeği ile yüzeye yakın kayaçlarını karşılaştırma olanağı verirler.
- Arkeoloji: Winona meteoritinin bir Sinagua yerleşiminde gömülü bulunması, eski Amerikalıların meteoritlere ilgisini belgeleyen örnekler arasındadır.
Winona meteoriti
Winona meteoriti, Arizona’daki Winona’nın adını taşır. Eylül 1928’de, 1150–1275 yılları arasında Sinagua halkının yaşadığı Elden Pueblo kazısı sırasında, odalardan birindeki taş sandık mezardan çıkarıldığı söylenir; ancak sonraki bir çalışma, başka bir Sinagua yerleşiminde bulunduğunu gösterir. 24 kg ile grubun açık ara en büyük üyesidir. Enstatit, olivin, nikel-demir metal, plajiyoklaz ve troilitten oluşur; alabandit, apatit, kromit, daubreelit, diyopsit ve grafit de içerir.
Değerini ne belirler?
Winonaitler ender meteoritlerdir; 2021 itibarıyla yalnızca 54 tanesi sınıflandırılmıştı. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve 24 kg ile grubun açık ara en büyük üyesi olan Winona gibi tanınmış bir örneğe ait olup olmadığı belirler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Erime kabuğu koyu kahverengidir; yüzeyinde geniş nikel-demir metal alanları açıkta görülebilir.
- 2
Kesilmiş yüzey, nikel-demir metal taneleri ile silikat kristallerinin karışımını gösterir; ince ile orta tanelidir.
- 3
Türü ancak oksijen izotopu ve mineral bileşimi analizleriyle kesinleşir; oksijen izotopları IAB demirlerindeki silikat kapanımlarına benzer.
Yanlış bilinenler
YanlışEski insanlar gökten düşen taşlara özel bir anlam yüklemezdi.
DoğrusuWinona meteoriti, bir Sinagua yerleşiminde çocuk mezarlarına benzeyen taş bir sandığın içinde bulundu. H. H. Nininger, Kuzey Amerika'da örtülerle sarılıp ya da çanak çömlek içinde gömülmüş başka meteoritleri de örnek göstermiştir.
Bunu biliyor muydun?
Winona meteoriti, Arizona'nın eski sakinlerinin çocuklarını gömdüğü taş sandık mezarlara benzeyen bir sandığın içinde bulundu. H. H. Nininger, 1938'de American Antiquity dergisinde yayımlanan makalesinde bunu eski Amerikalıların meteorit topladığının örnekleri arasında saydı.
Winona sandıktan çıkarılırken çok yıprandığı için parçalandı. 1929'daki ilk tanımı yapanlar onu sınıflandıramadı ve büyük olasılıkla bir mezosiderit olduğunu düşündü.
Kozmik ışınlara maruz kalma yaşları, winonaitlerin ana gövdeden kopup Dünya'ya ulaşmasının yaklaşık 20 ile 80 milyon yıl sürdüğünü gösterir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Winona, Arizona, ABD · Tip lokaliteGrubun tip örneği ve açık ara en büyük üyesi olan 24 kg'lık Winona meteoriti 1928'de bir Sinagua yerleşiminde, çocuk mezarlarına benzeyen taş bir sandık mezarın içinde bulundu.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Winonait nedir?
Winonaitler, ilkel akondrit sınıfından bir meteorit grubudur. Tüm ilkel akondritler gibi hem kondritlere hem akondritlere benzerler: başkalaşım, kısmi erime ve breşleşme izleri ile kondrül kalıntıları gösterirler. Bileşimleri E ve H kondritleri arasındadır. Grup, 1928'de Arizona'da bir Sinagua yerleşiminde bulunan Winona meteoritinden adını alır. 2021 itibarıyla 54 meteorit bu gruptaydı.
Winonaitler ile IAB demir meteoritleri arasında nasıl bir bağ var?
İkisinin de aynı ana gövdeden geldiği düşünülür. IAB demirlerindeki silikat kapanımları, özellikle oksijen izotopu oranlarıyla winonaitlere benzer. Demir meteoritler gezegenimsinin çekirdek bölümünden, winonaitler ise yüzeye daha yakın kesimlerinden gelmiştir. IIICD demirlerinin de bu gövdeye ait olup olmadığı daha az açıktır.
Winonait ne işe yarar?
Kısmen erimiş gezegenimsiler: Winonaitler, hiç erimemiş ilkel kondritler ile tamamen erimiş akondritler ve demirler arasındaki aşamaları gösterir. Aynı gövdenin farklı katmanları: IAB demirleriyle birlikte incelendiklerinde, tek bir gezegenimsinin çekirdeği ile yüzeye yakın kayaçlarını karşılaştırma olanağı verirler. Arkeoloji: Winona meteoritinin bir Sinagua yerleşiminde gömülü bulunması, eski Amerikalıların meteoritlere ilgisini belgeleyen örnekler arasındadır.
Winonait ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3,15–3,85 g/cm³’tür.
Winonait nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Winona, Arizona, ABD.
Winonait gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Erime kabuğu koyu kahverengidir; yüzeyinde geniş nikel-demir metal alanları açıkta görülebilir. Kesilmiş yüzey, nikel-demir metal taneleri ile silikat kristallerinin karışımını gösterir; ince ile orta tanelidir. Türü ancak oksijen izotopu ve mineral bileşimi analizleriyle kesinleşir; oksijen izotopları IAB demirlerindeki silikat kapanımlarına benzer.
Winonait değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. Winonaitler ender meteoritlerdir; 2021 itibarıyla yalnızca 54 tanesi sınıflandırılmıştı. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve 24 kg ile grubun açık ara en büyük üyesi olan Winona gibi tanınmış bir örneğe ait olup olmadığı belirler.
Kaynaklar
- Winonaite · Wikipedia
- Winona meteorite · Wikipedia
- A petrologic and isotopic study of winonaites: Evidence for early partial melting, brecciation, and metamorphism (G. K. Benedix, T. J. McCoy, K. Keil, D. D. Bogard, D. H. Garrison), Geochimica et Cosmochimica Acta 62 · Elsevier, 1998
- Meteorite collecting among ancient Americans (H. H. Nininger), American Antiquity 4 (1) · Society for American Archaeology, 1938
- In Ghar 001 (Meteoritical Bulletin no. 111) · Meteorite Studies
- Northwest Africa 13624 (Meteoritical Bulletin no. 109) · Meteorite Studies
- Physical properties of the stone meteorites: Implications for the properties of their parent bodies (G. J. Flynn, G. J. Consolmagno, P. Brown, R. J. Macke), Chemie der Erde – Geochemistry 78 · NASA Technical Reports Server, 2018
- Handbook of Mineralogy: Enstatite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Akapulkoit
Erimeye başlamış ama tam erimemiş taş meteoritler: kondritlere hâlâ benzeyen, metal damarlı ilkel akondritler; adlarını 1976'da Acapulco'ya düşen taştan alırlar.
ALH 84001 (Allan Hills 84001)
Mars'ta yaşam tartışmasını başlatan taş: Antarktika'da bulunan, içindeki minik yapılar 1996'da bakteri fosiline benzetilen 4 milyar yıllık Mars meteoriti.
Altın
Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.