Şelit

Nasıl oluşur?

Şelit çoğunlukla skarn denen kontak metamorfik kayaçlarda oluşur: granit gibi bir magmatik kayaç kireçtaşı ya da mermere sokulurken, sıcak ve tungstence zengin sıvılar karbonatlı kayaçla tepkimeye girer; şelit de grossular-andradit granat, diyopsit, vezüvyanit ve tremolit gibi minerallerle birlikte çöker. Ayrıca yüksek sıcaklıklı hidrotermal damarlarda ve granitin kenarındaki greyzen (değişmiş kayaç) zonunda oluşur; kasiterit, volframit, topaz, florit, apatit ve turmalin eşlik eder.

Daha seyrek olarak granit pegmatitlerinde ve orta sıcaklıklı damarlarda görülür. Ağır ve dayanıklı olduğu için ana kayaç aşınınca nehir çökellerinde de birikebilir.

Ne işe yarar?

• Tungsten üretimi: Şelit, volframitle birlikte sanayide kullanılan tungstenin iki cevher kaynağıdır. Tungsten, bilinen en yüksek erime noktasına (3.422 °C) sahip bir metaldir. USGS’ye göre ABD’de tüketilen tungstenin yaklaşık %60’ı kesme ve aşınmaya dayanıklı sementlenmiş karbür parçalarda (maden, delme, metal işleme, inşaat) kullanılır; kalanı alaşımlara ve özel çeliklere, elektrik ve aydınlatma parçalarına gider.
• Işıma ve algılama: Kalsiyum tungstat; X ışını ve gama ışını algılayıcılarında (sintilatör), floresan lamba fosforlarında, katot ışınlı tüp ekranlarında ve bazı lazer ortamlarında kullanılmıştır.
• Koleksiyon: Düzgün kristaller koleksiyoncuların aradığı örneklerdir. Kesilmiş şelit taşları çok parlak ve ateşlidir ama kırılgandır; bu yüzden nadiren takılır.
• Arazide arama: UV lambasıyla geceleri yapılan taramada mavi parıltı cevher yatağına işaret edebilir.

Morötesi ışıkta parlaması

Şelit, kısa dalga UV ışık altında parlak mavi parlar; Vikipedi’ye göre parıltı mavi ve mavimsi beyazdan sarıya kadar değişebilir. Molibden içeren örnekler (şelit–powellit serisinde) beyaz ya da sarı parlar. Bu parlama ışık kaynağı kapatılınca söner; yani radyoaktivite ya da kendi kendine ışık saçma değil, floresanstır.

Türkiye’de

Türkiye’nin en önemli tungsten yatağı, Bursa’daki Uludağ şelit yatağıdır. MTA’ya göre yatak, Uludağ’ın batı zirvesinin yaklaşık 600 m kuzeydoğusunda, Uludağ Masifi içinde yer alır ve skarn tipindedir. Toplam cevher yaklaşık 14 milyon ton, ortalama tenör %0,4 WO₃ olup cevher beş ayrı zonda bulunmuştur. İşletme hakkı 1961’de Etibank’a verilmiş, 1968’de işletme kararı alınmış, 1977’de zenginleştirme tesisleri devreye girince konsantre üretimi ve ihracat başlamıştır.

Tesisler, iklim ve su koşullarının elverişsiz olduğu zirvede kurulduğu için yapısal ve teknolojik sorunlar yaşandı; tenör yer yer değişti, verim ve cevher fiyatları düştü ve yatak 1989’da ekonomik olmadığı gerekçesiyle kapatıldı. Son çalışılan 1988 yılında 89 bin ton cevher zenginleştirilip 350 ton konsantre (%40 WO₃) elde edildi.

MTA, Uludağ dışında Bursa-Kozbudaklar, Bilecik-Söğüt-Dudaş, Çanakkale-Yenice (Hamdibey), Elazığ-Keban, Niğde-Gümüşler, Kırklareli-Demirköy ve Kırıkkale-Çelebidağ sahalarını sayar. Bu sahaların çoğu granit ya da granodiyorit ile mermer ya da kireçtaşı dokanaklarında skarn tipi oluşumlardır ve başlıca mineral şelittir; tenörleri düşük, rezervleri küçüktür. Türkiye’de tungsten cevheri ilk kez 1945’te Bilecik’teki Söğüt-Dudaş antimon yatağında bulunmuş, ilk madencilik 1960’larda Niğde’deki Gümüşler antimon-tungsten-cıva yatağında yapılmıştır (ortalama %1 WO₃ tenörlü sahadan yaklaşık 100 ton tungsten).

MTA’ya göre Türkiye’de bugün tungsten madenciliği yapılmamaktadır; sanayinin ihtiyacı (yıllık yaklaşık 50 ton ferrotungsten ve 25 ton tungsten karbür) ithalatla karşılanır. Uludağ’daki az bulunan öteki tungsten minerali için volframit sayfasına bakabilirsiniz.