Mineral

Andaluzit

Al₂SiO₅Andalusite

Bir yandan yeşil, bir yandan kırmızımsı görünen çok renkli taş; kiyastolit çeşidinin kesitinde doğal bir haç belirir.

Diğer adları: Kiyastolit (haç desenli çeşidi)

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş
Endüstriyel
Türkiye’de önemli

Fotoğraf: Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Andaluzit, alüminyum silikat (Al₂SiO₅) mineralidir; kiyanit ve sillimanitle aynı kimyasal formüle sahip, ama farklı koşullarda kararlı üç kardeşten biridir ve düşük basınçta oluşan üyesidir. Güçlü çok renkliliği (pleokroizma) sayesinde aynı kristal farklı yönlerden bakıldığında kırmızımsı pembe, yeşil ve sarı görünür. İçinde karbon ya da kil artıklarının haç biçiminde dizildiği türüne kiyastolit denir. Adı İspanya'nın Endülüs (Andalusia) bölgesine gönderme yapar.

Görseller

Andaluzit örneği (2) — Fotoğraf: Vassil · Public domain · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Andaluzit, killi tortul kayaçların düşük basınç altında ısınarak dönüşmesiyle oluşur: magmanın çevresindeki kayaçları ısıttığı temas kuşaklarında ya da bölgesel metamorfizmaya uğramış şistlerde. Granit ve pegmatitlerde seyrek görülür, ama en büyük kristaller oradan gelir. Bazı kumtaşlarında kırıntı olarak da bulunur. Kiyastolit çeşidinde kristal büyürken karbon ve kil artıkları kristalin eksenleri boyunca düzenli dizilir; kesit alındığında beliren haç bundandır.

Ne işe yarar?

Süs taşı: Berrak andaluzit, güçlü çok renkliliği sayesinde, işlendiğinde kırmızı, yeşil ve sarı renklerin oyununu gösterir. Brezilya ve Sri Lanka’dan gelen temiz kristaller kesilerek takı yapılır.
Kiyastolit: Kesit alınıp cilalanan haç desenli kristaller, yüzyıllardır hatıra ve muska olarak taşınmıştır.
Sanayi: Andaluzit, fırın, ocak ve öteki yüksek sıcaklık işlemlerinde ateşe dayanıklı (refrakter) malzeme olarak kullanılır. Wikipedia’ya göre dünya üretiminin yaklaşık dörtte biri Fransa’daki Glomel madeninden gelir; bilinen yatakların en büyük bölümü ise Güney Afrika’dadır.
Bilimsel: Üç alüminyum silikat mineralinden biri olarak, bir kayacın metamorfizma koşullarını anlamaya yarar.

Türkiye’de

Eskişehir’in Sivrihisar yöresinde, metamorfizma ilerlerken andaluzit, kiyanit ve sillimanit birbirinin ardından oluşmuş ve kayaçta bir arada kalmıştır; bu yöre, üç alüminyum silikat mineralinin üçlü noktaya yakın koşullarda art arda oluşumunu incelemek için bilimsel bir çalışmaya konu olmuştur.

Değerini ne belirler?

Süs taşı olarak andaluzitin değerini rengi ve çok renkliliği (kırmızı, yeşil ve sarı oyunu), temizliği ve kesim kalitesi belirler; temiz, canlı renkli ve iri taşlar nadirdir, Brezilya ve Sri Lanka gibi bilinen yataklardan gelenler daha çok aranır. Kiyastolitte desenin belirginliği ve haçın simetrisi önemlidir. Sanayide değeri yatağın büyüklüğüne, tane boyuna ve saflığına bağlıdır: ateşe dayanıklı malzemelerde kullanılır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Prizma biçimli, kesiti kareye yakın kristaller; kiyastolit çeşidinde kristal kesildiğinde koyu renkli karbon ya da kil kapanımları haç ya da “X” deseni oluşturur.
2
Sertliği 6,5–7,5'tir: çelik bıçak çizemez. Çok renklidir; taşı döndürdükçe kırmızımsı pembe ile yeşilimsi sarı arasında renk değiştirir.
3
Killi tortul kayaçların temas ya da bölgesel metamorfizmasıyla oluşan şistlerde, kiyanit, sillimanit, kordiyerit, granat ve mikayla birlikte bulunur; granit ve pegmatitlerde seyrektir ama en büyük kristalleri verir.
4
Kiyanitten (mavi bıçak kristaller) ve sillimanitten (ince iğne ya da lif) kristal biçimiyle ayrılır; aynı formüle sahip bu üç mineralin kesin ayrımı için mikroskop gerekebilir.

Yanlış bilinenler

YanlışAndaluzit, kiyanit ve sillimanit aynı taştır; yalnızca farklı adlar almışlardır.
DoğrusuÜçü de Al₂SiO₅ formülüne sahiptir, ama atomları farklı dizilmiş, yani üç ayrı mineraldir. Andaluzit düşük basınçta ve orta sıcaklıkta, kiyanit yüksek basınçta, sillimanit ise yüksek sıcaklıkta kararlıdır; bu yüzden hangisinin bulunduğu, kayacın hangi koşullarda dönüştüğünü söyler.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

George F. Kunz'a (1913) göre kiyastolit, deriye değecek biçimde takılırsa vücudun herhangi bir yerinden akan kanı durdurduğuna ve süt salgısını artırdığına, boynuna asıldığında da her türlü ateşi iyileştirdiğine inanılırdı.
Aynı kaynağa göre taşın üzerindeki haç kutsal bir simge sayıldığından, kiyastolitin kötü ruhları taşıyanın yanından kovduğuna inanılır, taş mistik ve dinî bir anlam taşıyan bir nesne olarak görülürdü.

Bilim ne diyor?

Kiyastolitin kanamayı durdurduğuna, sütü artırdığına ya da ateşi düşürdüğüne dair hiçbir kanıt yoktur; kanamada ya da yüksek ateşte taş değil tıbbi yardım gerekir. Haç deseni, kristal büyürken karbon ve kil artıklarının düzenli biçimde dizilmesiyle oluşan, tamamen doğal bir olgudur.

Bunu biliyor muydun?

Adı İspanya'nın Endülüs bölgesine gönderme yapar, ama bu bir yer yanlışlığıdır: 1798'de adı verilen örnekler aslında Guadalajara eyaletindeki El Cardoso de la Sierra'dan gelmektedir.

Kiyastolit, 16. yüzyıldan beri bilinir; Santiago de Compostela'dan dönen hacılar onu hatıra olarak Avrupa'nın birçok ülkesine götürmüştür.

Kiyanit, andaluzit ve sillimanit aynı formüle sahip üç farklı mineraldir; jeologlar bir kayaçta hangisinin bulunduğuna bakarak kayacın hangi basınç ve sıcaklıktan geçtiğini kestirir. Andaluzit, düşük basınçta ve orta sıcaklıkta kararlı olandır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

El Cardoso de la Sierra, Guadalajara, İspanya · Tip lokaliteMineralin adını aldığı ilk örneklerin gerçekte çıktığı yer; ad, bir yer yanlışlığı yüzünden Endülüs'e gönderme yapar
Glomel, Côtes-d'Armor, Fransa · Önemli yatakDünyanın en yoğun andaluzit yataklarından; küresel üretimin yaklaşık dörtte biri
Santa Teresa, Espírito Santo, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriDeğerli taş kalitesinde andaluzit kristalleri
Nawalapitiya, Orta Eyalet, Sri Lanka · Bilinen bulunuş yeri
Lancaster, Massachusetts, ABD · Tarihî kaynakKunz'un da andığı Massachusetts kiyastolitlerinin bilinen yöresi
Bodenmais, Bavyera, Almanya · Bilinen bulunuş yeri
Sivrihisar, Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriAndaluzit, kiyanit ve sillimanitin metamorfizma sırasında art arda oluştuğu yöre; nokta Sivrihisar yöresini gösterir

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Andaluzit nedir?

Andaluzit ne işe yarar?

Süs taşı: Berrak andaluzit, güçlü çok renkliliği sayesinde, işlendiğinde kırmızı, yeşil ve sarı renklerin oyununu gösterir. Brezilya ve Sri Lanka'dan gelen temiz kristaller kesilerek takı yapılır. Kiyastolit: Kesit alınıp cilalanan haç desenli kristaller, yüzyıllardır hatıra ve muska olarak taşınmıştır. Sanayi: Andaluzit, fırın, ocak ve öteki yüksek sıcaklık işlemlerinde ateşe dayanıklı (refrakter) malzeme olarak kullanılır. Wikipedia'ya göre dünya üretiminin yaklaşık dörtte biri Fransa'daki Glomel madeninden gelir; bilinen yatakların en büyük bölümü ise Güney Afrika'dadır.

Andaluzit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,13–3,17 g/cm³’tür.

Andaluzit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: El Cardoso de la Sierra, Guadalajara, İspanya; Glomel, Côtes-d'Armor, Fransa; Lancaster, Massachusetts, ABD; Santa Teresa, Espírito Santo, Brezilya; Nawalapitiya, Orta Eyalet, Sri Lanka.

Andaluzit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Sivrihisar, Eskişehir.

Andaluzit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Prizma biçimli, kesiti kareye yakın kristaller; kiyastolit çeşidinde kristal kesildiğinde koyu renkli karbon ya da kil kapanımları haç ya da “X” deseni oluşturur. Sertliği 6,5–7,5'tir: çelik bıçak çizemez. Çok renklidir; taşı döndürdükçe kırmızımsı pembe ile yeşilimsi sarı arasında renk değiştirir. Killi tortul kayaçların temas ya da bölgesel metamorfizmasıyla oluşan şistlerde, kiyanit, sillimanit, kordiyerit, granat ve mikayla birlikte bulunur; granit ve pegmatitlerde seyrektir ama en büyük kristalleri verir.

Andaluzit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Süs taşı olarak andaluzitin değerini rengi ve çok renkliliği (kırmızı, yeşil ve sarı oyunu), temizliği ve kesim kalitesi belirler; temiz, canlı renkli ve iri taşlar nadirdir, Brezilya ve Sri Lanka gibi bilinen yataklardan gelenler daha çok aranır. Kiyastolitte desenin belirginliği ve haçın simetrisi önemlidir. Sanayide değeri yatağın büyüklüğüne, tane boyuna ve saflığına bağlıdır: ateşe dayanıklı malzemelerde kullanılır.

Andaluzit neye iyi gelir?

George F. Kunz'a (1913) göre kiyastolit, deriye değecek biçimde takılırsa vücudun herhangi bir yerinden akan kanı durdurduğuna ve süt salgısını artırdığına, boynuna asıldığında da her türlü ateşi iyileştirdiğine inanılırdı. Aynı kaynağa göre taşın üzerindeki haç kutsal bir simge sayıldığından, kiyastolitin kötü ruhları taşıyanın yanından kovduğuna inanılır, taş mistik ve dinî bir anlam taşıyan bir nesne olarak görülürdü. Kiyastolitin kanamayı durdurduğuna, sütü artırdığına ya da ateşi düşürdüğüne dair hiçbir kanıt yoktur; kanamada ya da yüksek ateşte taş değil tıbbi yardım gerekir. Haç deseni, kristal büyürken karbon ve kil artıklarının düzenli biçimde dizilmesiyle oluşan, tamamen doğal bir olgudur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.