Kayaç
Fosilli kireçtaşı
Fossiliferous limestone
İçinde milyonlarca yıllık deniz canlılarının kabukları görülen kireçtaşı; İstanbul'un tarihî yapılarını taşıyan küfeki taşı da bunlardan biridir.
Diğer adları: küfeki taşı · Bakırköy taşı · kabuklu kireçtaşı
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
_2_(33338148811).jpg){kind=link}
Kısaca
Fosilli kireçtaşı, içinde gözle ya da mikroskopla fark edilecek kadar çok fosil ya da fosil izi bulunan kireçtaşıdır. Fosiller çoğu zaman deniz zambağı sapları, brakiyopodlar, salyangozlar ve başka sert kabuklu yumuşakçalardır; tek bir fosil türü baskınsa “krinoidli” ya da “mercanlı kireçtaşı” gibi adlar kullanılır. Türkiye'de en bilinen örneği, İstanbul'un Bakırköy formasyonundan çıkarılan ve Roma, Bizans ve Osmanlı yapılarında kullanılan küfeki taşıdır.
Görseller
_1.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Fosilli kireçtaşı, sığ ve ılık denizlerde yaşayan canlıların kalsiyum karbonattan yapılmış kabuk ve iskeletlerinin deniz tabanında birikmesiyle oluşur. Kabuk parçaları ince kireç çamuruyla örtülür, zamanla sıkışır ve kalsitle çimentolanarak taşa dönüşür. Mikroskobik fosiller de taşın içinde kalabilir; silisli diyatom kabukları ise zamanla opal ve çörte dönüşebilir.
Fosiller, taşın hangi ortamda ve ne zaman biriktiğini gösterir. Belli bir dönemde yaşamış rehber (indeks) fosiller, kayaç katmanlarının yaşını belirlemeye yarar.
Ne işe yarar?
- Yapı taşı: Indiana kireçtaşı ABD’de 50 eyalet meclis binasının 35’inde, Empire State Binası’nda ve Pentagon’da kullanıldı. İstanbul’da küfeki taşı surlarda, camilerde ve hamamlarda kullanıldı.
- Cephe ve döşeme: Cilalanıp levha ya da karo hâline getirildiğinde fosilleri görünen taş, cephe ve döşeme kaplaması olarak kullanılır.
- Süs ve takı: Süs taşı olarak oyulur ve takı yapımında da kullanılır.
- Bilim: Fosiller, geçmişteki denizleri, iklimleri ve yaşamı anlamak için incelenir.
Nerede bulunur?
Fosilli kireçtaşı dünyanın pek çok yerinde bulunur. İngiltere’de Dudley’deki Wren’s Nest, Silür yaşlı mercan resifi fosilleriyle ünlüdür. ABD’de Indiana’daki Falls of the Ohio’da Devoniyen yaşlı fosil yatakları açığa çıkar; Bedford çevresinde Indiana kireçtaşı, Doğu Tennessee’de ise “Tennessee mermeri” çıkarılır.
Türkiye’de
Türkiye’nin en ünlü fosilli kireçtaşı küfeki taşıdır (Bakırköy taşı). Geç Miyosen’de (Sarmasiyen), Paratetis denizinin bir kolunda biriken, bol midye ve kabuk fosilli bir kireçtaşıdır ve İstanbul’un Avrupa yakasında, Davutpaşa ile Küçükçekmece arasındaki Bakırköy formasyonunda yaygındır. Açık bej-beyaz, ince taneli ve gözeneklidir.
Bakırköy, Zeytinburnu, Sefaköy, Yeşilköy ve Haznedar çevresindeki ocaklar yüzyıllarca İstanbul’un anıtsal yapılarına taş verdi. Bu ocaklar kentin büyümesiyle kapandı. Bugün küfeki taşı Çatalca’da, Edirne’nin Süloğlu ilçesinde ve Kırklareli’nin Pınarhisar ilçesinde çıkarılır. 2026’da Süloğlu’ndan getirilen taş, Ayasofya’nın II. Bayezid Minaresi’nin onarımında ilk kez kullanıldı.
Değerini ne belirler?
Bir yapı taşı olarak değerini işlenebilirliği, dayanıklılığı, rengin ve dokunun eşitliği ve büyük blok çıkarılabilmesi belirler. Cilalandığında fosilleri görünen türler cephe kaplaması, döşeme ve süs taşı olarak daha değerlidir. Küfeki taşı için ayrıca tarihî yapıların onarımında özgün malzemeye uyması önemlidir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Yüzeyinde kabuk, deniz zambağı sapı, mercan ya da salyangoz biçimleri seçilir; bazıları yalnızca büyüteçle görülür.
- 2
Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir.
- 3
Çoğu zaman açık bej, krem ya da gridir; kabuk parçaları arasında küçük boşluklar bulunabilir.
Yanlış bilinenler
YanlışCilalanmış, fosilli bir taş “mermer” diye satılıyorsa mermerdir.
DoğrusuTaş ticaretinde cilalanan her taşa “mermer” denebilir. Örneğin “Tennessee mermeri” gerçekte başkalaşım geçirmemiş, fosilli bir kireçtaşıdır. Gerçek mermer ise kireçtaşının ısı ve basınçla yeniden kristalleşmesiyle oluşan bir başkalaşım kayacıdır.
Bunu biliyor muydun?
Küfeki taşı ocaktan çıktığında yumuşaktır ve kolay biçimlendirilir; havayla temas ettikçe sertleşir. Bu yüzden yüzyıllarca dayanabilen yapılarda kullanılmıştır.
Dudley'deki Wren's Nest'te 700'den fazla fosil türü bulunmuştur. Buradaki trilobit Calymene blumenbachii, “Dudley böceği” diye tanınır.
ABD'de “Tennessee mermeri” diye satılan pembemsi gri taş aslında fosilli bir kireçtaşıdır; Washington'daki Ulusal Sanat Galerisi'nde kullanılmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Bakırköy ve Küçükçekmece, İstanbul · Önemli yatakKüfeki taşının asıl yatağı: Davutpaşa ile Küçükçekmece arasındaki Bakırköy formasyonu (Geç Miyosen). Bakırköy, Zeytinburnu, Sefaköy, Yeşilköy ve Haznedar çevresindeki ocaklar İstanbul'un tarihî yapılarına taş verdi; yoğun yapılaşma yüzünden bugün kapalıdır.
- Süloğlu, Edirne · Bilinen bulunuş yeriBugün küfeki taşı çıkarılan ocaklar; 2026'da Ayasofya'nın II. Bayezid Minaresi'nin onarımında ilk kez buradan getirilen taş kullanıldı.
- Pınarhisar, Kırklareli · Bilinen bulunuş yeriKüfeki taşının çıkarıldığı Trakya'daki yerlerden biri.
- Wren's Nest, Dudley, İngiltere · Önemli yatakSilür yaşlı (yaklaşık 420–425 milyon yıl) Wenlock kireçtaşındaki mercan resifi fosilleriyle ünlü doğa koruma alanı. 700'den fazla fosil türü bulunmuştur; bunlardan 86'sı yalnızca burada görülür.
- Falls of the Ohio, Clarksville, Indiana, ABD · Önemli yatakOhio Nehri kıyısında açığa çıkan, Devoniyen yaşlı Jeffersonville kireçtaşının fosil yatakları.
- Bedford, Indiana, ABD · Bilinen bulunuş yeri“Indiana kireçtaşı”nın (Salem kireçtaşı) ocakları: Karbonifer'de sığ bir iç denizin tabanında biriken deniz fosillerinden oluşmuştur. Empire State Binası ve Pentagon'da kullanıldı.
- Knoxville çevresi, Doğu Tennessee, ABD · Bilinen bulunuş yeri“Tennessee mermeri” adıyla satılan, aslında Ordovisiyen yaşlı (yaklaşık 460 milyon yıl) fosilli bir kireçtaşı; cilalı yüzeyinde bile yosun hayvanı (briyozoa) ve deniz zambağı fosilleri görülür.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Fosilli kireçtaşı nedir?
Fosilli kireçtaşı, içinde gözle ya da mikroskopla fark edilecek kadar çok fosil ya da fosil izi bulunan kireçtaşıdır. Fosiller çoğu zaman deniz zambağı sapları, brakiyopodlar, salyangozlar ve başka sert kabuklu yumuşakçalardır; tek bir fosil türü baskınsa “krinoidli” ya da “mercanlı kireçtaşı” gibi adlar kullanılır. Türkiye'de en bilinen örneği, İstanbul'un Bakırköy formasyonundan çıkarılan ve Roma, Bizans ve Osmanlı yapılarında kullanılan küfeki taşıdır.
Küfeki taşı neden İstanbul'da bu kadar çok kullanıldı?
Küfeki taşı kentin hemen batısındaki Bakırköy, Zeytinburnu ve Küçükçekmece çevresinden çıkarılıyordu. Ocaktan çıktığında yumuşak olduğu için kolay kesilip biçimlendiriliyor, havayla temas ettikçe sertleşip dayanıklılık kazanıyordu. Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde surlarda, camilerde, hamamlarda ve kervansaraylarda kullanıldı; Mimar Sinan'ın yapılarında da sık görülür.
Fosilli kireçtaşı ne işe yarar?
Yapı taşı: Indiana kireçtaşı ABD'de 50 eyalet meclis binasının 35'inde, Empire State Binası'nda ve Pentagon'da kullanıldı. İstanbul'da küfeki taşı surlarda, camilerde ve hamamlarda kullanıldı. Cephe ve döşeme: Cilalanıp levha ya da karo hâline getirildiğinde fosilleri görünen taş, cephe ve döşeme kaplaması olarak kullanılır. Süs ve takı: Süs taşı olarak oyulur ve takı yapımında da kullanılır. Bilim: Fosiller, geçmişteki denizleri, iklimleri ve yaşamı anlamak için incelenir.
Fosilli kireçtaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,3–2,7 g/cm³’tür.
Fosilli kireçtaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Bakırköy ve Küçükçekmece, İstanbul; Wren's Nest, Dudley, İngiltere; Falls of the Ohio, Clarksville, Indiana, ABD; Süloğlu, Edirne; Pınarhisar, Kırklareli.
Fosilli kireçtaşı Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Bakırköy ve Küçükçekmece, İstanbul; Süloğlu, Edirne; Pınarhisar, Kırklareli.
Fosilli kireçtaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Yüzeyinde kabuk, deniz zambağı sapı, mercan ya da salyangoz biçimleri seçilir; bazıları yalnızca büyüteçle görülür. Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir. Çoğu zaman açık bej, krem ya da gridir; kabuk parçaları arasında küçük boşluklar bulunabilir.
Fosilli kireçtaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Bir yapı taşı olarak değerini işlenebilirliği, dayanıklılığı, rengin ve dokunun eşitliği ve büyük blok çıkarılabilmesi belirler. Cilalandığında fosilleri görünen türler cephe kaplaması, döşeme ve süs taşı olarak daha değerlidir. Küfeki taşı için ayrıca tarihî yapıların onarımında özgün malzemeye uyması önemlidir.
Kaynaklar
- Fossiliferous limestone · Wikipedia
- Küfeki taşı · Vikipedi
- Küfeki taşı · Küre Ansiklopedi
- Edirne'den çıkan küfeki taşı ilk kez Ayasofya restorasyonunda kullanılıyor · Habertürk, 2026
- Wren's Nest · Wikipedia
- Falls of the Ohio State Park · Wikipedia
- Indiana limestone · Wikipedia
- Tennessee marble · Wikipedia
- Limestone · Encyclopaedia Britannica
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Adamit
Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.
Akantit
Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.