Bitümlü şeyl

Kısaca

Bitümlü şeyl, kerojen denen katı organik madde içeren, ince taneli bir tortul kayaçtır. Kerojen henüz petrole dönüşmemiştir; taş oksijensiz ortamda 450–500 °C'ye ısıtılınca petrol, gaz ve katı bir kalıntıya ayrışır. Zengin türleri doğrudan yakılabilir. Sıvı petrolü gözeneklerinde taşıyan “sıkı petrol” şeyllerinden farklı bir kayaçtır.

Görseller

Nasıl tanınır?

1. 1

   Kahverengiden griye ve siyaha kadar değişen renklerde, ince katmanlı ve mat yüzeylidir; sayfa sayfa ayrılır.

2. 2

   Kazındığında ya da ısıtıldığında petrol ve zift kokusu verir; bıçakla kolayca çizilir.

3. 3

   Çoğu zaman sirkeyle ya da seyreltik asitle köpürmez; kireçtaşından bu yolla ayrılabilir.

4. 4

   Aynı boyuttaki sıradan şeyle göre daha hafiftir; organik madde arttıkça yoğunluğu düşer.

Yanlış bilinenler

• YanlışBitümlü şeylin içinde sıvı petrol vardır ve sondajla çıkarılır.

  DoğrusuBitümlü şeyl sıvı petrol değil, kerojen denen katı organik madde içerir; petrol ancak taş 450–500 °C'ye ısıtılınca ortaya çıkar. Sıvı petrolü kayanın gözeneklerinde taşıyan şeyllerdeki petrole sıkı petrol denir.

• YanlışBitümlü şist, bir tür şisttir.

  DoğrusuAdına rağmen ısı ve basınçla değişmiş metamorfik bir şist değil, organik maddece zengin tortul bir şeyldir. Türkiye'de “bitümlü şist”, “bitümlü şeyl” ve “petrollü şeyl” aynı kayacın adlarıdır.

Bunu biliyor muydun?

Nerede bulunur?

• Yeşil Nehir Formasyonu, Piceance Havzası, Colorado, ABD · Önemli yatakEosen yaşlı göl çökelleri Colorado, Utah ve Wyoming'e yayılır ve dünyanın en büyük bitümlü şeyl yatağı sayılır. Parachute yakınındaki Colony projesi 1982'de iptal edildi.
• Ida-Viru bölgesi, Kuzeydoğu Estonya · Önemli yatakOrdovisiyen yaşlı kukersit burada çıkarılır; madencilik 1916'da, şeyl yağı üretimi 1921'de Kohtla-Järve'de başladı. Narva elektrik santralleri dünyanın en büyük iki bitümlü şeyl santralidir.
• Fushun, Liaoning, Çin · Bilinen bulunuş yeriBitümlü şeylden ticari ölçekte şeyl yağı üretimi 1928'de başladı; “Fushun tipi” imbikler (retortlar) bir sanayi standardı oldu.
• Irati Formasyonu, Paraná Havzası, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriErken Permiyen yaşlı kara şeyl; Brezilya'da Petrosix yöntemiyle bitümlü şeylden petrol elde edilir. Aynı katmanlar Mesosaurus fosilleriyle de ünlüdür.
• Autun, Burgonya, Fransa · Tarihî kaynakBölgede ticari bitümlü şeyl madenciliği 1837'de başladı; bu, modern bitümlü şeyl sanayisinin başlangıcı sayılır.
• Messel Çukuru, Hessen, Almanya · Bilinen bulunuş yeri1859'dan 1971'e kadar kömür ve sonra bitümlü şeyl çıkarılan eski ocak; Orta Eosen yaşlı şeylde 1.400'den fazla bitki, mantar ve hayvan türü saptanmıştır. 1995'ten beri UNESCO Dünya Mirası'dır.
• Kimmeridge Koyu, Dorset, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriGeç Jura yaşlı Kimmeridge Kili, Kuzey Denizi petrol sahalarının başlıca ana kayacıdır; yağlı katmanlarının eskiden yakıt olarak yakıldığı anlatılır.
• Göynük (Himmetoğlu ve Hatıldağ sahaları), Bolu · Önemli yatakHimmetoğlu bitümlü şeyli Neojen yaşlıdır ve Türkiye'nin en kaliteli bitümlü şeyl yatağı olarak anılır; Hatıldağ sahası da aynı ilçededir. Bolu çevresindeki bitümlü şeyllerden Almanya ile birlikte petrol üretme çalışmaları yapılmış, ancak sonuçlandırılamamıştır.
• Beypazarı, Ankara · Bilinen bulunuş yeriMTA'nın bitümlü şeyl etütleri yaptığı sahalardan biridir.
• Seyitömer, Kütahya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık bir milyar ton bitümlü şist rezervi bildirilmiştir; ısıl değeri çok düşük (150–3.000 kcal/kg) ve mineral madde oranı yüksektir, bu da yakılmasını zorlaştırır.
• Ereğli (Konya)–Bor (Niğde) havzası · Bilinen bulunuş yeriMTA'nın sondajlarında Neojen göl çökelleri içinde ortalama 40 m kalınlıkta bitümlü şeyl düzeyleri kesilmiş, yaklaşık 8 milyar ton potansiyel rezerv hesaplanmıştır. TPAO'nun açtığı 2.500 m'lik kuyuda ekonomik petrol bulunmamıştır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →