Kayaç
Porfir
Porphyry
İnce taneli bir hamurda iri kristaller: Roma imparatorlarının yalnızca kendilerine ayırdığı mor taş, İstanbul'daki Çemberlitaş'ın da taşı.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
_4_(29980457784).jpg){kind=link}
Kısaca
Porfir, ince taneli bir hamurun içinde gözle görülen iri kristaller taşıyan magmatik kayaçlara verilen addır; yani bir kayaç türünden çok bir dokunun adıdır. Adı Eski Yunancada “mor” anlamına gelen porphyra sözcüğünden gelir. Mısır'ın Doğu Çölü'nden çıkarılan mor-kırmızı İmparatorluk porfiri, Roma imparatorlarının tekelindeydi ve anıtlarda, lahitlerde kullanıldı. İstanbul'daki Çemberlitaş Sütunu da bu taştan yapılmıştır.
Nasıl oluşur?
Porfir iki aşamada soğuyan magmadan oluşur. Önce erimiş kayaç yer kabuğunun derinlerinde yavaşça soğur; bu sırada bazı mineraller büyük, iyi biçimli kristaller (fenokristaller) hâlinde büyür. Sonra kısmen kristallenmiş magma yüzeye lav olarak çıkar ya da sığ derinliklere sokulur; geri kalan sıvı iri kristallerin çevresinde hızla soğuyup ince taneli bir hamur oluşturur. Böylece iri kristaller ince bir zeminin içinde “yüzüyormuş” gibi görünür.
Ne işe yarar?
- İmparatorluk taşı: Mısır’daki Mons Porphyrites ocaklarının mor porfiri Roma ve Konstantinopolis’te anıtlarda ve özellikle imparatorluk lahitlerinde kullanıldı; Roma imparatorları bu taşı tekellerinde tuttu.
- Yapı ve süs taşı: Sert ve dayanıklı olduğu için bugün de yapı ve süs taşı olarak kullanılır.
- Bakır: Porfiri bakır yatakları, porfiritik sokulumların altındaki büyük magma odalarından gelen sıcak sıvılarla oluşur ve bugün bakır cevherinin en büyük kaynağıdır.
Türkiye’de
İstanbul’un tarihi yarımadasındaki Çemberlitaş Sütunu, Mısır’dan getirilen İmparatorluk porfirinden yapılmış dev tamburların beyaz mermer bir kaide üzerine dizilmesiyle oluşturuldu. Sütunun tepesi bugün zeminden 34,8 metre yüksektedir. Porfiri bakır yatakları açısından da Doğu Türkiye’yi içine alan bölge, bu yatakların dünyada yoğunlaştığı alanlar arasında sayılır.
Değerini ne belirler?
Bugün porfir çoğunlukla yapı ve süs taşı olarak kullanılır; değerini rengi, kristallerin dağılımının güzelliği, çatlaksız blok boyutu ve cilalanabilirliği belirler. İmparatorluk porfiri ise ocakları antik çağda kapandığı için yalnızca eski eserlerden gelir; bu parçaların değeri tarihî ve arkeolojiktir. Porfiri bakır yataklarında ise değeri taşın kendisi değil, içindeki bakır belirler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Çıplak gözle görülen iri, düzgün biçimli kristaller (çoğunlukla açık renkli feldispat ya da kuvars), kristalleri seçilemeyen ince taneli bir hamurun içine serpilmiş gibidir.
- 2
İmparatorluk porfiri koyu mor-kırmızı bir hamurda açık pembe ya da beyaz benekler gösterir.
- 3
Sert ve dayanıklıdır (sertlik 6–7); cilalanınca parlar.
- 4
Granitten farkı: Granitte bütün kristaller iri ve birbirine yakın büyüklüktedir; porfirde iri kristallerin arası ince taneli hamurla doludur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Mor-kırmızı benekli başka taşlar ve boyalı yapay taşlar porfir gibi görünebilir; antik eser değeri taşıyan porfir için uzman incelemesi gerekir.
Yanlış bilinenler
YanlışPorfir belirli tek bir kayaç türüdür.
DoğrusuPorfir bir dokunun adıdır: İnce taneli hamur içinde iri kristaller taşıyan her magmatik kayaç porfiritik olabilir. Bu yüzden granit porfir, riyolit porfir ya da andezit porfir gibi adlar kullanılır.
YanlışBütün porfirler mordur.
DoğrusuAdı “mor” anlamına gelse de porfir gri, yeşil, kırmızı ya da kahverengi de olabilir. Ünlü mor renk, Mısır'daki Mons Porphyrites ocaklarından çıkan İmparatorluk porfirine özgüdür.
Bunu biliyor muydun?
“Mor doğmuş” (porfirogenet) deyimi, Konstantinopolis'teki Büyük Saray'da imparatorluk doğumlarının yapıldığı ve Porphyra denen odadan gelir.
Çemberlitaş Sütunu, MS 330'da Konstantinopolis'in kuruluşu için dikildi. Mısır'dan getirilen 7 ila 11 dev porfir tamburundan oluşur; adı Osmanlı döneminde (yaklaşık 1515) sütunu sağlamlaştırmak için takılan demir çemberlerden gelir.
Utah'taki Bingham Canyon madeni, bir porfir sokulumunun etrafında oluşmuş bakır yatağında açılmıştır ve dünyanın en derin açık ocağıdır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Mons Porphyrites (Cebel Ebu Duhan), Doğu Çölü, Mısır · Tarihî kaynakİmparatorluk porfirinin tek kaynağı olan antik ocaklar; MS 1. ile 5. yüzyıllar arasında işletildi. Kızıldeniz Dağları'ndaki bu kayaç yaklaşık 593–602 milyon yaşındadır.
- Bingham Canyon madeni, Utah, ABD · Bilinen bulunuş yeriTortul kayaçların içine sokulmuş bir kuvarslı monzonit porfiri üzerinde gelişmiş porfiri bakır yatağı; dünyanın en derin açık ocağı (1.210 m'den derin, 4 km genişliğinde).
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Porfir nedir?
Porfir, ince taneli bir hamurun içinde gözle görülen iri kristaller taşıyan magmatik kayaçlara verilen addır; yani bir kayaç türünden çok bir dokunun adıdır. Adı Eski Yunancada “mor” anlamına gelen porphyra sözcüğünden gelir. Mısır'ın Doğu Çölü'nden çıkarılan mor-kırmızı İmparatorluk porfiri, Roma imparatorlarının tekelindeydi ve anıtlarda, lahitlerde kullanıldı. İstanbul'daki Çemberlitaş Sütunu da bu taştan yapılmıştır.
Porfir ne işe yarar?
İmparatorluk taşı: Mısır'daki Mons Porphyrites ocaklarının mor porfiri Roma ve Konstantinopolis'te anıtlarda ve özellikle imparatorluk lahitlerinde kullanıldı; Roma imparatorları bu taşı tekellerinde tuttu. Yapı ve süs taşı: Sert ve dayanıklı olduğu için bugün de yapı ve süs taşı olarak kullanılır. Bakır: Porfiri bakır yatakları, porfiritik sokulumların altındaki büyük magma odalarından gelen sıcak sıvılarla oluşur ve bugün bakır cevherinin en büyük kaynağıdır.
Porfir ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,6–2,9 g/cm³’tür.
Porfir nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Mons Porphyrites (Cebel Ebu Duhan), Doğu Çölü, Mısır; Bingham Canyon madeni, Utah, ABD.
Porfir gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Çıplak gözle görülen iri, düzgün biçimli kristaller (çoğunlukla açık renkli feldispat ya da kuvars), kristalleri seçilemeyen ince taneli bir hamurun içine serpilmiş gibidir. İmparatorluk porfiri koyu mor-kırmızı bir hamurda açık pembe ya da beyaz benekler gösterir. Sert ve dayanıklıdır (sertlik 6–7); cilalanınca parlar. Mor-kırmızı benekli başka taşlar ve boyalı yapay taşlar porfir gibi görünebilir; antik eser değeri taşıyan porfir için uzman incelemesi gerekir.
Porfir değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Bugün porfir çoğunlukla yapı ve süs taşı olarak kullanılır; değerini rengi, kristallerin dağılımının güzelliği, çatlaksız blok boyutu ve cilalanabilirliği belirler. İmparatorluk porfiri ise ocakları antik çağda kapandığı için yalnızca eski eserlerden gelir; bu parçaların değeri tarihî ve arkeolojiktir. Porfiri bakır yataklarında ise değeri taşın kendisi değil, içindeki bakır belirler.
Kaynaklar
- Porphyry (geology) · Wikipedia
- Mons Porphyrites · Wikipedia
- Column of Constantine · Wikipedia
- Porphyry copper deposit · Wikipedia
- Bingham Canyon Mine · Wikipedia
- Density of Solids · The Engineering ToolBox
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.